Tại hội thảo “Đổi mới Công tác Thẩm định dự án Đầu tư Công: Trường hợp ngành giao thông” do Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) tổ chức chiều ngày 30/11, ông Huỳnh Thế Du - Giám đốc Đào tạo, Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright, đã nêu lên vấn đề trên.

Công trình thiếu hiệu quả 

Sở dĩ phải thẩm định dự án đầu tư công để xác định lý do xác đáng cho sự tham gia của Nhà nước vào quá trình phát triển dự án; đánh giá các lựa chọn khác nhau, xác định phương án với chi phí thấp nhất, đánh giá tính vững mạnh của dự án về mặt tài chính, KT-XH...

Tuy nhiên, theo ông Du, từ trước đến nay, mọi người chỉ hay nói thẩm định về tài chính (ước tính lợi ích tài chính ròng mà dự án mang lại cho chủ đầu tư và những người đóng góp nguồn lực tài chính khác cho dự án bằng cách xem xét tất cả các khoản thu và chi về tài chính trong vòng đời dự kiến của dự án), nhưng còn kinh tế (đánh giá dự án trên quan điểm toàn bộ nền kinh tế và xác định xem việc thực hiện dự án có cải thiện được phúc lợi kinh tế quốc gia hay không) thường chưa được đề cập. 

Dẫn chứng điều này, ông Du cho biết ở Việt Nam hiện nay đang có một trục trặc lớn kể từ khi đổi mới đến nay. Đó là tiền đầu tư cơ sở hạ tầng rất nhiều nhưng không thể làm được một hệ thống đường bộ cao tốc từ Bắc tới Nam hoặc là một đường bộ cao tốc để nối các cơ sở tới trung tâm. 

Ông Du chia sẻ, hầu hết các tỉnh đều có vướng mắc lớn là giao thông kém phát triển, nếu như tiền trong mấy chục năm qua tập trung nguồn lực xây dựng đường bộ cao tốc Bắc Nam chắc sẽ khác. 

Ông Du đặt ra câu chuyện, hơn 700km đường cao tốc được xây dựng ở Việt Nam, vùng Đông Nam bộ được đánh giá là hiệu quả cao nhất nhưng vùng này chỉ có hơn 100km chiều dài, trong khi phần còn lại ở Hà Nội và các vùng khác thiếu hiệu quả hơn. 

Ông Lã Ngọc Khuê - nguyên Thứ trưởng Bộ GTVT, cho rằng “căn bệnh trầm kha” của Việt Nam không chỉ là cơ sở hạ tầng thiếu mà giá thành công trình của Việt Nam đang quá cao. Ví dụ một dự án ban đầu từ kế hoạch là 17.000 tỷ đồng, nhưng sau khi hoàn thiện bị đội lên 47.000 tỷ đồng; 21.000 tỷ đồng ban đầu lên 56.000 tỷ đồng... “Không ai quản điều này”, ông Khuê khẳng định.

Công khai, minh bạch 

Đồng quan điểm về vấn đề này, ông Du cho rằng thẩm định dự án cần phân tích độ nhạy, đưa hàng triệu tình huống có khả năng xảy ra. Quan trọng nhất là tính toán về cầu và các khoản chi phí. Nhưng ở Việt Nam, xảy ra tình trạng quá trình đấu thầu không công khai minh bạch, nhà thầu bỏ giá thấp thường được lựa chọn, tuy nhiên trong quá trình làm lại nâng giá lên. Vậy nên cần thiết phải có sự tham gia của các bên liên quan, đây là yếu tố vô cùng quan trọng.

Ông Đinh Trọng Thắng - Trưởng Ban Chính sách đầu tư (CIEM), kiến nghị đánh giá hiệu quả KT-XH dự án đầu tư hạ tầng giao thông cần phải có ở tất cả các bước lập dự án đầu tư: Đề xuất dự án, lập tiền khả thi dự án và bước dự án khả thi. Bởi vì mỗi bước lập dự án đều phải chứng minh được hiệu quả KT-XH của dự án thì mới tiến hành bước tiếp theo. 

Xây dựng Bộ tiêu chí quốc gia trong đánh giá hiệu quả KT-XH của dự án đầu tư công bao gồm cả tỷ suất chiết khấu, khung thời gian đánh giá dự án, chỉ tiêu để loại bỏ/chấp nhận dự án như tỷ số B/C, tỷ suất nội hoàn IR, giá trị ròng hiện tại NPV. 

“Cấp thẩm định thường là cấp dưới của chủ đầu tư, do đó cần khách quan hơn kiến nghị cấp thẩm định cần có đại diện của các bộ ngành khác, như Bộ Xây dựng, Bộ KH&ĐT tham gia”, ông Thắng nói.

Ông Lã Ngọc Khuê đề nghị, thẩm định phải đề cập tới sự thích ứng với quy hoạch phát triển KT-XH tổng thể. Đi vào cụ thể, cần phải thẩm định về công nghệ mới. Công trình này không phải chỉ mang tới hiệu quả kinh tế mà cần mang tới tiến bộ công nghệ. Ngoài ra, cần thẩm định chất lượng và giá trị phương tiện thế nào. 

Bà Đặng Thị Xuân - Vụ Kết cấu hạ tầng và đô thị (Bộ KH&ĐT), đặt vấn đề thời gian tới, cần có quan thẩm định độc lập, đồng thời cần đưa thêm các mô hình của thế giới để so sánh?

Ngoài ra, một số ý kiến cũng cho rằng thẩm định rất quan trọng nhưng chúng ta đang làm dự án “mạnh ai người đó chạy”, không có tính kết nối. Tính quy hoạch chưa được đề cập tới. Trong khi đó, nếu thẩm định chính xác mới đưa ra quyết định chính xác, nguồn lực sử dụng tối ưu hơn và lợi ích của dự án mang lại hiệu quả cao. 

Có ý kiến cho rằng nếu không thẩm định tốt, chúng ta nên thuê tư vấn thẩm định từ nước ngoài. Dù phải bỏ tiền ra thuê còn lợi hơn việc dự án bị đội vốn, không hiệu quả. 

Thy Lê