Xã Đắk Wil là một xã vùng biên nằm ở phía Tây tỉnh Lâm Đồng, có hơn 13,4 km đường biên giáp Campuchia. Hơn 24.200 người sinh sống trên địa bàn, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 63,36%. Nông nghiệp vẫn là nguồn thu nhập chính của nhiều gia đình, thế nhưng điều kiện sản xuất, khả năng tiếp cận kỹ thuật và thị trường giữa các hộ còn chênh lệch.

Đưa hộ nhỏ vào một cách làm chung

Ở vùng biên giới này, phần lớn hộ dân sản xuất với quy mô chưa lớn. Nhất là cách làm riêng lẻ khó đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, nguồn cung và quy trình.

Hồ tiêu từng mang lại nguồn thu đáng kể cho người dân nơi đây, thế nhưng vườn cây phân tán khiến sản lượng thiếu ổn định. Mỗi hộ một cách chăm sóc, sức thương lượng yếu và dễ bị động khi giá biến động.

Vì vậy, câu chuyện ở vùng biên Đắk Wil không chỉ là làm sao để mỗi hộ có thêm diện tích hay tăng sản lượng trên một vườn cây. Điều quan trọng hơn là tìm cách để những hộ nhỏ có thể cùng sản xuất theo một cách làm, cùng đáp ứng yêu cầu chất lượng và cùng tiếp cận thị trường.

Đây là khoảng trống để kinh tế tập thể phát huy vai trò. Thay vì để từng hộ tự xoay xở toàn bộ quá trình, HTX tập hợp họ thành các nhóm, thống nhất yêu cầu sản xuất, đưa kỹ thuật về tận vườn và kết nối nguồn hàng với doanh nghiệp. HTX không gom đất của nông dân, mà gom quy trình, sản lượng và sức mua để tạo ra một vùng sản xuất có quy mô.

Tại Đắk Wil, HTX Sản xuất - Thương mại - Dịch vụ Bình Minh đang tổ chức lại sản xuất với cây hồ tiêu. Hơn 900 hộ vùng biên đã tham gia liên kết trên khoảng 1.420 ha. Qua đó ạo nên một vùng sản xuất trong đó giá trị không chỉ nằm ở sản lượng, mà còn ở cách sản phẩm được chăm sóc, kiểm soát và đưa ra thị trường.

Sự thay đổi bắt đầu từ những vườn cây cụ thể. Tham gia liên kết với HTX từ 7 năm trước, ông Trương Văn Với dần chuyển từ chăm sóc theo kinh nghiệm sang tuân thủ hướng dẫn về dinh dưỡng, phòng trừ sâu bệnh và thời điểm xử lý vườn. Khi các hộ cùng thực hiện những yêu cầu chung, cách chăm sóc được thống nhất hơn, tạo nền tảng để nâng chất lượng sản phẩm.

Với ông Lý Văn Sắt, sự thay đổi thể hiện rõ ở việc sử dụng vật tư. Thay vì làm theo thói quen, ông chú ý hơn đến nhu cầu của cây, đất và thời điểm chăm sóc, giảm đầu vào không cần thiết, nâng chất lượng và bảo vệ môi trường.

Những thay đổi từ từng hộ được HTX Bình Minh kết nối thành một cách làm thống nhất. Các nhóm nông dân cùng tiếp nhận yêu cầu thị trường, áp dụng kỹ thuật và duy trì quy trình qua nhiều vụ, thay vì chỉ liên kết mua bán.

Từ đây, những vườn cây vốn phân tán có thể cùng tham gia một chuỗi sản xuất. Mỗi hộ vẫn giữ diện tích và tự quản lý vườn, nhưng cùng tuân thủ một quy trình sản xuất chung. Nhờ đó, HTX từng bước hình thành vùng nguyên liệu đủ quy mô, đáp ứng yêu cầu thị trường.

Gom những vườn nhỏ thành vùng nguyên liệu

Với HTX Bình Minh, tổ chức lại sản xuất ở vùng biên Đắk Wil không có nghĩa biến hàng trăm hộ thành một trang trại lớn. Mỗi gia đình vẫn giữ đất và tự chăm sóc vườn, trong khi HTX thống nhất yêu cầu kỹ thuật, tập hợp sản lượng và kết nối tiêu thụ.

Các hộ được hướng dẫn từ canh tác, chăm sóc đến thu hoạch, sơ chế, bảo quản và sản xuất bền vững. Qua đó từng bước hình thành cách làm thống nhất thay vì mạnh ai nấy làm.

Như vậy, HTX không chỉ tập hợp các hộ cung cấp sản phẩm mà còn tạo ra một phương thức phối hợp trong sản xuất. Những vườn nhỏ, nếu cùng tuân thủ yêu cầu về kỹ thuật và chất lượng, có thể tạo thành nguồn hàng đủ quy mô để kết nối với doanh nghiệp.

Các mối liên kết với Nedspice Vietnam, Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam, IDH - Sustainable Trade Initiative…giúp vùng nguyên liệu của HTX tiếp cận thêm các yêu cầu về chất lượng và sản xuất bền vững. Ở một số thời điểm, sản phẩm liên kết được doanh nghiệp thu mua với mức giá cao hơn thị trường, tạo thêm động lực để nông dân duy trì quy trình.

Hiệu quả cũng trở về từng hộ. Với hơn 6 ha hồ tiêu, ông Phạm Văn Thành, thành viên HTX, cho biết đã tăng sử dụng phân hữu cơ, cải thiện đất và chăm sóc vườn theo hướng bền vững hơn. Sau khoảng 3 năm tham gia liên kết, thu nhập gia đình ông tăng khoảng 15-20% mỗi vụ.

“Làm theo chuỗi có khó hơn nhưng yên tâm hơn”, ông Thành nói.

Sự yên tâm ấy không chỉ đến từ giá bán. Người dân biết trước yêu cầu cần đáp ứng, có nơi trao đổi khi gặp vấn đề kỹ thuật và có đầu mối kết nối với thị trường. Với những hộ sản xuất vừa và nhỏ, đây là điểm tựa để họ duy trì cách làm mới thay vì quay lại phương thức sản xuất cũ.

Mở rộng chuỗi giá trị ở vùng biên

Vùng biên Đắk Wil hiện có gần 2.800 ha hồ tiêu trong vùng sản xuất của HTX, sản lượng hơn 5.500 tấn. Quy mô này tạo lợi thế về nguồn cung, nhưng đồng thời đòi hỏi chất lượng ổn định và cách tổ chức sản xuất chặt chẽ hơn.

Nếu mỗi hộ vẫn làm theo một cách, diện tích lớn cũng khó tạo thành sức mạnh chung. Khi các hộ cùng tuân thủ quy trình và có đầu mối kết nối, những vườn cây phân tán có thể trở thành vùng nguyên liệu đủ quy mô cho thị trường.

Đó cũng là vai trò HTX Bình Minh đang đảm nhận: kết nối nông dân với doanh nghiệp, đưa yêu cầu thị trường về vùng trồng và tập hợp sản phẩm. Cách tổ chức này giúp các hộ nhỏ tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị mà không phải tự xoay xở từng khâu.

Định hướng này đang được mở rộng sang cây ăn quả. Theo Bí thư Đảng ủy xã Hoàng Văn Thuần, địa bàn đã hình thành các mô hình trồng nhãn, xoài, ổi bên cạnh hồ tiêu. Một số hộ có diện tích 2-3 ha, thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm.

Khi những cây trồng mới phát triển, địa phương hướng tới hình thành các nhóm sản xuất, HTX gắn với quy trình VietGAP. Qua đó, việc sản xuất, kiểm soát chất lượng và tiêu thụ từng bước được tổ chức bài bản hơn, thay vì mỗi hộ tự làm theo cách riêng.

Đó là bước tiếp theo trong quá trình tổ chức lại sản xuất. Từ hộ gia đình hình thành nhóm liên kết, tạo vùng nguyên liệu rồi kết nối với doanh nghiệp và thị trường. Với vùng biên còn nhiều hộ sản xuất nhỏ, cách làm này giúp nguồn lực từng gia đình được cộng lại, tạo nền tảng để nâng cao thu nhập và ổn định sinh kế.

Ở xã Đắk Wil, những vườn tiêu vẫn thuộc về từng gia đình, nhưng cách làm đã không còn hoàn toàn riêng lẻ. Khi các hộ cùng quy trình, cùng tiêu chuẩn và cùng hướng tới thị trường, những điểm sản xuất nhỏ dần được kết nối thành một vùng nguyên liệu có sức cạnh tranh.

Thanh Loan