FabLab Saigon gần đây được ví như một "công xưởng" cho những người đam mê kỹ thuật ở Tp.HCM có thể thoả sức sáng tạo nhằm mang lại những sáng chế mới cho các doanh nghiệp (DN) nhỏ trong nước ứng dụng để ra đời các sản phẩm mới có thể đáp ứng nhu cầu thị trường.

Thiếu sáng tạo bài bản

Nhưng đó là cả quá trình nỗ lực đầy thử thách, giám đốc của "công xưởng" này là ông Nguyễn Trọng Nhân cho rằng việc biến ý tưởng sáng tạo rồi đến sáng chế và làm sao để biến sáng chế đó thành một sản phẩm mới phù hợp với thị trường là cả một câu chuyện dài.

"Có nhiều cá nhân hoặc DN ở Việt Nam không thiếu những ý tưởng, dự án sáng chế hay, nhưng để biến những ý tưởng, sáng chế mới đi vào thực thi nhằm cho "ra lò" những sản phẩm mới thì còn nhiều trở ngại về nhân lực, máy móc và công cụ", ông Nhân chia sẻ.

Mới đây, tại hội thảo định hướng về công nghệ phù hợp và sở hữu trí tuệ ở Tp.HCM, bà Nguyễn Thị Thu Hiền (Cục Sở hữu trí tuệ – Bộ KH&CN), nhận định còn nhiều thách thức cho việc phát triển và thương mại hoá công nghệ phù hợp ở Việt Nam, khi nhu cầu sáng tạo vẫn còn là nhu cầu tự phát và không mang tính hệ thống khi tiếp cận.

Việc đổi mới sáng tạo trong DN Việt, theo bà Hiền, thường nảy sinh trong quá trình sản xuất kinh doanh, tức là tự mày mò, với kinh nghiệm mắc đến đâu thì xử lý đến đó chứ không có chiến lược bài bản. Đặc biệt, khó khăn đối với những nhà sáng tạo là thiếu vốn nên không có những giải pháp táo bạo và cũng không có nhà đầu tư cho công nghệ của họ.

Các kết quả so sánh thời gian qua về số lượng đơn sáng chế được nộp theo Hiệp ước Hợp tác sáng chế (PTC) cho thấy ở Việt Nam trung bình trên 1 triệu dân chỉ có 0,2 đơn được nộp, trong khi tại Nhật Bản là 334,9 đơn, Hàn Quốc là 220,7 đơn và Singapore là 127 đơn. Ngay cả hai quốc gia đông dân nhất thế giới là Trung Quốc và Ấn Độ, số lượng các đơn sáng chế nộp cũng cao hơn nhiều so với Việt Nam, tương ứng là 13,4 và 1,6 đơn.

Các kết quả so sánh trên cho thấy năng lực của các DN Việt Nam trong việc đưa ra các ý tưởng mới, cho dù là sản phẩm mới để đáp ứng nhu cầu của thị trường hoặc quy trình sản xuất mới để tăng tính cạnh tranh là rất thấp.

Trao đổi với Thời báo Kinh Doanh, ông Nguyễn Nam Giang, Giám đốc CTCP công nghệ Quỳnh (Tp.HCM), đưa ra dẫn chứng, ở nước ngoài chế tạo máy cắt, máy gặt trong ngành nông nghiệp rất lớn, còn những loại máy móc này của các DN cơ khí Việt được làm "nhỏ xíu" và toàn là "máy chế" hoặc là sử dụng máy có động cơ Trung Quốc, hoàn toàn thiếu tính sáng tạo bài bản.

Cần khai thác tốt sáng chế

Theo ông Giang, các chủ DN nhỏ vẫn thiếu sự đo đếm được mức độ lợi hại của việc tiếp nhận công nghệ mới, hoàn toàn trái ngược với các DN ngoại. Dù các DN nội vẫn thấy rõ sự tồn tại bất cập của công nghệ cũ, nhưng do không tính toán bài bản nên họ không thể nhanh chân với công nghệ mới.

Các đánh giá chỉ rõ hoạt động đổi mới sáng tạo tại Việt Nam bị hạn chế bởi các yếu tố khác nhau. Những yếu tố này, ngoài năng lực đổi mới của bản thân DN, còn bao gồm sự yếu kém của tổ chức nghiên cứu khoa học tại Việt Nam, thiếu các nhà khoa học và kỹ sư tham gia vào quá trình nghiên cứu và phát triển (R&D) tại các DN, thiếu liên kết giữa các trường đại học, viện nghiên cứu với các ngành công nghiệp trong các hoạt động R&D.

Dù mức độ hỗ trợ của Chính phủ trong việc tăng cường các hoạt động đổi mới cao hơn so với Thái Lan và Malaysia, nhưng mức chi tiêu của các DN vào R&D tại Việt Nam vẫn thuộc loại thấp nhất trong ASEAN.

Một trong những lý do là phần lớn DN Việt Nam có quy mô nhỏ, mới thành lập và thủ tục đăng ký, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ còn phức tạp cùng mức độ thực thi yếu. Điều này được coi là một thất bại thị trường. Nói cách khác là thị trường chưa thúc đẩy khả năng đổi mới khoa học công nghệ của các DN.

Mặc dù có một khuôn khổ pháp lý khá đầy đủ, có được từ việc hội nhập sâu và rộng của Việt Nam, nhưng việc thực thi bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ vẫn chưa thực sự tốt và hiệu quả. Đây cũng là một yếu tố tiêu cực không khuyến khích các công ty đầu tư vào hoạt động R&D tại Việt Nam.

Bà Hiền cho biết thị trường sáng chế công nghệ mới ở Việt Nam vẫn chưa sôi động. Người mua và người bán không kết nối được với nhau. Nếu không được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ thì nguy cơ bị cạnh tranh cao.

"Rất cần có chính sách về tài chính để hỗ trợ các DN sử dụng công nghệ ở trong nước, hoặc là cần có quá trình tư vấn để DN biết công nghệ nào phù hợp với mình, đặc biệt là những chiến lược giải pháp kinh doanh trong trung hạn và dài hạn nhằm làm thế nào để có thể khai thác tốt các sáng chế", bà Hiền khuyến nghị.

Thế Vinh