Giám đốc Trung tâm WTO và Hội nhập của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), bà Nguyễn Thị Thu Trang, làm nhiều người dự hội thảo sáng ngày 1/3 về “Rà soát pháp luật Việt Nam với các kết hợp tác thương mại Việt Nam - châu Âu” phải giật mình suy nghĩ, sau lời nhận xét của bà.

“Việt Nam đã hoàn tất đàm phán EVFTA cuối năm 2015, bản toàn văn được công bố đầu tháng 2/2016. Các đơn vị truyền thông và DN thời gian qua tỏ ra chú ý đặc biệt tới TPP mà chưa quan tâm tương xứng với EVFTA”, bà Trang nói.

TPP hay EVFTA?

Nhận xét của bà Trang về sự “lép vế” của EVFTA trong mối quan tâm của DN Việt Nam trước đó cũng được Bí thư thứ nhất về Kinh tế và Chính trị - Đại sứ quán Vương Quốc Anh và Bắc Ireland, ông Andre Holt, đưa ra nhận xét tương tự: “Từ khi tham gia WTO năm 2007, tuy Việt Nam đã có được những bước tiến đáng kể trong việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ theo các tiêu chuẩn quốc tế, nhưng đây vẫn là một thách thức lớn cho các DN trong nước”.

EVFTA là một trong hai Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới lớn nhất của Việt Nam, được dự báo sẽ ảnh hưởng lớn tới thể chế pháp luật và kinh tế của Việt Nam trong thời gian tới. Hiệp định được kỳ vọng giúp GDP Việt Nam tăng thêm 10 - 15%, xuất khẩu (XK) sang thị trường EU tăng 30 - 40% và trở thành đòn bẩy cho quá trình cải cách thể chế.

Ông Andre Holt cho biết: “EVFTA sẽ thúc đẩy thương mại, đầu tư và sự tăng trưởng kinh tế giữa Việt Nam và 28 nước thành viên châu Âu”.

Thời điểm kết thúc đàm phán, vào tháng 8/2015, Bộ trưởng Bộ Công Thương Vũ Huy Hoàng cho rằng thương mại hai chiều giữa Việt Nam - EU tới đây sẽ được hưởng nhiều lợi ích từ hiệp định này, với con số dự kiến là tăng trưởng thêm 4 - 6%, ngoài phần đã tăng thêm hàng năm, nếu không có FTA. Trong khi đó, bà Maylis Labayle, Giám đốc chính sách thương mại của Phòng thương mại châu Âu tại Việt Nam (Eurocham) từng đánh giá, rằng EVFTA sẽ nâng XK của Việt Nam sang EU thêm 30 - 40%, khi được đưa vào thực thi.

Ông Nguyễn Đức Thành - Viện trưởng Viện nghiên cứu kinh tế và chính sách (VEPR) nhận định: “Tác động của EVFTA đến Việt Nam sẽ mạnh không kém gì TPP”.

Bà Nguyễn Thị Thu Trang cho biết: “Đối với TPP, tuy có 11 thành viên tham gia (trừ Việt Nam), nhưng ta đã có các hiệp định thương mại với 7 đối tác trong đó. Như vậy, ký TPP, ta chỉ có thêm 4 đối tác mới. Với EVFTA, ta cùng lúc có thêm 28 đối tác, điều này là vô cùng quan trọng”.

Vì vậy, bà Trang kêu gọi các DN cần chú ý nghiên cứu về EVFTA để tìm kiếm các cơ hội, mặt hàng phù hợp để XK, đặc biệt khi thuế quan XNK không còn là vấn đề nữa thì rào cản lại nằm ở việc bảo đảm VSATTP, nguồn gốc xuất xứ nguyên vật liệu các loại hàng hóa cũng như bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ theo cam kết Việt Nam đã ký với EU.

Cần sửa đổi pháp luật và thực thi từ góc độ của DN Việt Nam

Tìm ra khác biệt để thay đổi

“Giống như TPP, EVFTA là hiệp định thương mại thế hệ mới theo nghĩa không chỉ dừng lại ở hàng hóa ra vào, mà đây còn là một hệ thống cam kết liên quan trực tiếp đến vận hành, thể chế, chính sách pháp luật đằng sau đường biên giới. Đây sẽ là những tác động đặc biệt lớn để khiến Việt Nam thay đổi. Công việc đầu tiên là phải rà soát những cam kết với EU và hệ thống chính sách Việt Nam để tìm ra những khác biệt rồi sau đó là thay đổi để hiện thực hóa các cơ hội”, bà Trang nhấn mạnh.

Bà Nguyễn Thanh Hà - Trưởng nhóm đàm phán Sở hữu trí tuệ EVFTA, TPP cho biết: “Một trong những lĩnh vực của EVFTA được cho là sẽ có tác động trực tiếp và lớn tới hệ thống pháp luật Việt Nam là các cam kết trong lĩnh vực Sở hữu trí tuệ”.

EU là đối tác có thế mạnh trong sáng tạo và là một trong các nguồn XK sản phẩm SHTT hàng đầu thế giới, do đó có những đòi hỏi cao hơn WTO về tiêu chuẩn bảo hộ cũng như các biện pháp thực thi các quyền SHTT. Hiểu nôm na, khi Việt Nam gia nhập WTO, ta thực hiện việc hoàn thiện các thể chế pháp luật, bảo hộ SHTT ở mức TRIPS thì EU là ở mức TRIPS .

Kết quả rà soát pháp luật Việt Nam với các cam kết về sở hữu trí tuệ trong EVFTA được công bố sáng ngày 1/3 cho thấy pháp luật Việt Nam hiện hành đã tương thích với đa số các cam kết về SHTT trong EVFTA ở cả ba chế định lớn, là: các nguyên tắc chung về bảo hộ SHTT, các tiêu chuẩn bảo hộ SHTT và các yêu cầu về biện pháp thực thi tại biên giới.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng chỉ ra 4 cam kết mà pháp luật Việt Nam chưa tuân thủ, bao gồm: Quyền độc quyền công bố đến công chúng của người biểu diễn, nhà sản xuất các bản ghi âm, ghi hình; Quy trình và cách thức bảo hộ đối với 169 chỉ dẫn địa lý của EU liệt kê trong EVFTA; Cam kết bù đắp thời hạn sáng chế dược phẩm cho những chậm trễ trong cấp phép lưu hành và Nguyên tắc suy đoán về quyền của người có tên trên tác phẩm. Đây tuy không phải là những chế định hay vấn đề lớn về pháp luật nhưng là các quy định rất chi tiết mà pháp luật Việt Nam hiện chưa ghi nhận.

Bên cạnh đó, một nhóm tương đối các cam kết trong EVFTA mà pháp luật về SHTT của Việt Nam đã có quy định nhưng chưa hoàn toàn tương thích. Nhóm này bao gồm: Một số quyền phải ghi nhận đối với người biểu diễn, nhà sản xuất các bản ghi âm, ghi hình; một số biện pháp bảo hộ chi tiết nhằm chống lại hành vi xâm phạm các biện pháp kỹ thuật bảo vệ quyền hay các thông tin quản lý quyền; một số tiêu chuẩn bảo hộ mới đối với kiểu dáng công nghiệp; một số yêu cầu tăng cường thẩm quyền của cơ quan nhà nước trong triển khai các biện pháp dân sự trong thực thi quyền SHTT.

Đối với các trường hợp pháp luật Việt Nam chưa tuân thủ hoặc không tương thích một phần với cam kết EVFTA, các chuyên gia khuyến nghị cần sửa đổi pháp luật và thực thi từ góc độ của DN Việt Nam, nhằm bảo đảm tuân thủ Hiệp định theo cách thức có lợi nhất cho các DN.

Phương Nguyên