Số liệu từ Liên minh khoáng sản cho thấy, Việt Nam xếp thứ 15 trên thế giới về diện tích khoáng sản, xếp thứ 65 về tuổi địa chất, có 60/200 loại khoáng sản phổ biến trên thế giới. Đặc biệt, Việt Nam đứng thứ 7 về khai thác dầu thô ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương, đóng góp 2,3% tổng sản lượng thiếc và 1,8% tổng sản lượng xi măng thế giới.

Lợi nhuận chảy vào túi doanh nghiệp?

Thời gian qua, ngành công nghiệp khoáng sản của Việt Nam đã tăng trưởng nhanh chóng về mặt quy mô, có hơn 5.000 điểm mỏ và 60 loại khoáng sản khác nhau, với khoảng 170 doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong lĩnh vực này.

Theo bà Trần Thanh Thủy, Điều phối viên Liên minh Khoáng sản, Việt Nam khai thác khoáng sản với số lượng rất lớn, khoản thu chính trong khai thác khoáng sản là thuế tài nguyên. Tuy nhiên, thuế tài nguyên đóng góp không đáng kể trong ngân sách, chỉ chiếm 0,9 – 1,1% thu ngân sách.

Chưa có một đánh giá cụ thể về tình hình trốn thuế ở doanh nghiệp khai thác khoáng sản. Tuy nhiên, theo đánh giá của quốc tế, doanh thu từ khai thác khoáng sản có thể chiếm từ 5% đến 25% GDP.

Nếu tính theo mức khiêm tốn là mức 5% thì Việt Nam mất khoảng 1 tỷ USD từ khai thác khoáng sản và dầu khí. Vậy số tiền thuế đang “chảy” vào túi ai, vẫn là câu hỏi chưa có lời giải.

Tuy vậy, đánh giá của giới chuyên gia cho rằng tình trạng xuất khoáng sản thô kéo dài cũng như xuất lậu khoáng sản sang Trung Quốc vẫn rất nghiêm trọng. Số liệu thống kê xuất nhập khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc ít hơn so với con số do Trung Quốc thống kê là 5 tỷ USD.

Bên cạnh đó, việc thực hiện báo cáo định kỳ hoạt động khai thác khoáng sản chưa nghiêm túc nhưng chế tài xử phạt còn thấp, chưa đủ sức răn đe. Chính vì những lỗ hổng trên mà Nhà nước không kiểm soát được sản lượng khai thác khoáng sản thực tế và nguồn thu ngân sách từ thuế tài nguyên khoáng sản.

Dưới góc nhìn của chuyên gia độc lập về khai thác khoáng sản, ông Nguyễn Thành Sơn cho rằng đây không phải lỗi của doanh nghiệp. Việc khai thác khoáng sản với quy mô lớn, nhưng đóng góp vào ngân sách còn quá thấp là do phát triển nóng, chạy theo thành tích, dẫn đến quản lý lỏng lẻo, ưu đãi quá mức cần thiết cho doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nước ngoài.

Lợi nhuận khai thác khoáng sản đang chảy vào túi doanh nghiệp?

Phân tích về vấn đề này, nguyên Bộ trưởng Bộ Tài nguyên Môi trường, ông Phạm Khôi Nguyên, cho biết: “Một số tổ chức nước ngoài liên kết với phía Việt Nam xin giấy phép khai thác mỏ, sau đó họ đem ra thị trường thế giới rao bán. Với cơ chế xin-cho, chỉ bỏ ra vài chục triệu USD đầu tư, họ đã bán ra thế giới với giá 350 triệu USD, sau đó lại rao bán tiếp 650 triệu USD… Nhiều mỏ của ta có giá trị hàng tỷ USD, nếu không có cơ chế đấu giá, đấu thầu để thu lại tiền cho Nhà nước thì thực sự lãng phí tài sản quốc gia”.

Thời gian gần đây, khoáng sản Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức. Trong đó, rõ nhất là việc nhiều loại khoáng sản có nguy cơ cạn kiệt trong tương lai gần. Theo tính toán của Tổng hội Địa chất, số năm khai thác còn lại của dầu khí ở Việt Nam là 56 năm, barit là 21 năm, thiếc là 19 năm, chì-kẽm là 17 năm và vàng là 21 năm.

Do công nghệ lạc hậu, tổn thất trong khai thác chế biến khoáng sản ở Việt Nam rất cao, khoảng 40-60% đối với khai thác than hầm lò, 26-43% đối với quặng apatit, 15%-30 đối với quặng kim loại và 15%-20% đối với vật liệu xây dựng.

Siết quản lý, minh bạch thông tin

Đó là những kiến nghị của các chuyên gia tại hội thảo “Quản lý đầu tư trong khai thác khoáng sản: Các bất cập và khuyến nghị”. Gs. TsKH Đặng Hùng Võ cho rằng do khai thác khoáng sản đem lại lợi ích lớn, nên không ít doanh nghiệp khai thác lậu, trái phép.

Trong khi đó, quản lý khai thác khoáng sản, quy hoạch của Trung ương chưa thực sự chuẩn xác nhưng dù sao nó vẫn tạo ra những quy tắc, còn lại là vấn đề của địa phương.

Điều này không chỉ làm tổn thất tài nguyên quốc gia, mà còn gây nhiều bất bình trong xã hội. “Thông thường, doanh nghiệp khai thác khoáng sản lậu gắn với có thế lực “chống lưng”, bảo kê, xã hội đen. Trong khi đó, chức năng, nhiệm vụ của địa phương trong việc quản lý các mỏ khoáng sản chưa được chú trọng”, ông Võ khẳng định.

Theo Gs. Võ, việc rất cần kíp là phải xốc lại hệ thống quản lý ở địa phương, tránh để xảy ra việc giấy phép một đằng, khai thác một nẻo, hoặc khai thác mà ảnh hưởng xấu đến môi trường và điều kiện sống của người dân địa phương (canh tác nông nghiệp, nguồn nước…).

Thực tế, hiện nay, nạn bảo kê khai thác khoáng sản lậu ngày càng nhiều, trong khi đó, việc truy trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan quản lý vẫn còn bỏ ngỏ, tạo ra lỗ hổng lớn trong công tác quản lý.

Gs. Đặng Hùng Võ kiến nghị cần công khai và minh bạch thông tin khai thác khoáng sản để mọi cấp, ngành, người dân có quyền giám sát, phát hiện sai phạm.

Liên quan việc quản lý, cấp phép của Bộ Tài nguyên và Môi trường, một chuyên viên của Bộ đánh giá còn nhiều bất cập, bởi theo quy định hiện nay, Bộ Tài nguyên và Môi trường chỉ cấp những mỏ lớn và quan trọng. Những mỏ nhỏ, lẻ phân tán, ngoài quy hoạch của quốc gia thì do UBND cấp tỉnh cấp. Do vậy, nhiều tỉnh đã “lách” bằng cách “xé” nhỏ các mỏ để được quyền quản lý.

Số liệu thống kê của Bộ Tài nguyên và Môi trường cho thấy, năm 2014, kiểm tra, thanh tra công tác cấp phép khai khoáng tại địa phương có tới 50% các mỏ cấp không đúng pháp luật về quy mô, thẩm quyền, chưa có báo cáo tác động môi trường.

Theo các chuyên gia, muốn quản lý khai thác khoáng sản có hiệu quả, ngoài việc minh bạch thông tin, siết chặt quản lý, cần lưu ý đến cách thức trốn thuế và tránh thuế đang phổ biến như khai báo sản lượng thấp hơn thực tế; khai báo chất lượng thấp hơn thực tế; không thông báo đầy đủ về các kim loại quý hiếm thu được; thiết lập giá bán thấp hơn thực tế; kê khai khống các chi phí; lợi dụng chính sách ưu đãi về thuế; chuyển giá…

Thanh Hoa