Vào trung tuần tháng 6/2026, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Đài Loan (TFDA) thông báo loại 19 doanh nghiệp (DN) thủy sản Việt Nam khỏi danh sách được phép xuất khẩu (XK) sang Đài Loan (Trung Quốc) do không đáp ứng điều kiện duy trì. Cùng đợt, 25 DN khác được bổ sung, nâng tổng số lên 778 DN Việt từ ngày 10/6/2026 còn đủ điều kiện XK thủy sản sang thị trường này.

“Cánh cửa thị trường” đang dịch chuyển

Con số 19 DN bị loại thoạt nhìn không lớn. Nhưng phía sau đó là những gián đoạn thực sự về đơn hàng, thị trường và cả quá trình xây dựng uy tín kéo dài nhiều năm. Mỗi cái tên bị gạch khỏi danh sách đồng nghĩa với việc bị kéo ra khỏi một chuỗi cung ứng đang ngày càng chọn lọc khắt khe hơn.

Quan trọng hơn, câu chuyện không dừng ở một đợt rà soát ngành thủy sản. Nó phản ánh cách thị trường đang thay đổi tiêu chí vận hành. “Cánh cửa thị trường” không còn cố định như trước, mà đang được tái thiết kế theo logic dữ liệu và mức độ tuân thủ ngày càng chi tiết. Trong xu hướng đó, DN Việt đang đứng trước một ngưỡng cửa sinh tử mới.

Nếu trước đây, DN chỉ cần chứng minh năng lực sản xuất và chất lượng sản phẩm, thì nay họ phải chứng minh toàn bộ hành trình tạo ra sản phẩm bằng dữ liệu, từ nguyên liệu đến chuỗi cung ứng. Thiếu dữ liệu xác thực, sản phẩm có thể bị loại, dù đạt chuẩn kỹ thuật.

Theo ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó Tổng thư ký Hội Tự động hóa Việt Nam (VAA), thị trường hiện không còn đặt nặng việc DN có áp dụng công nghệ hay không. Điều quyết định nằm ở khả năng chứng minh nguồn gốc sản phẩm một cách rõ ràng và nhất quán.

Lấy ngành đồ gỗ làm ví dụ, ông Cường cho biết thị trường không còn quan tâm DN có sử dụng công nghệ blockchain hay không, mà tập trung vào yêu cầu cốt lõi: lô gỗ đó đến từ đâu và có thể chứng minh được hay không.

Không chỉ xuất khẩu, ngay cả thị trường nội địa cũng đang siết chặt yêu cầu tương tự. Với ngành nhựa và bao bì, ông Cường chỉ rõ khách hàng ngày càng đòi hỏi kiểm soát định mức, tỷ lệ lỗi, tiêu hao năng lượng và khả năng tái chế trong toàn bộ vòng tuần hoàn sản xuất (Circular Loop).

Yêu cầu này cũng lan sang cả cách thức DN vận hành bán hàng. Như lưu ý của ông Cường, cả mô hình B2B (DN bán cho DN) và B2C (DN bán trực tiếp cho người tiêu dùng) đều đang đòi hỏi tốc độ báo giá nhanh, tiến độ rõ ràng và sự đồng bộ tuyệt đối về thông tin trên các kênh như website, Zalo, Facebook hay sàn thương mại điện tử.

Không chỉ dừng ở khâu vận hành thị trường, xu hướng này còn phản ánh sự thay đổi sâu hơn trong tiêu chuẩn tiếp cận quốc tế. Nếu giai đoạn trước, chứng chỉ quốc tế được xem là “tấm vé thông hành” vào thị trường, thì hiện nay vai trò đó đang dần được thay thế bởi dữ liệu số theo thời gian thực. Theo ông Huỳnh Thanh Trung, Giám đốc CTCP Leanwares, Quy định chống phá rừng của EU (EUDR) đang áp dụng đối với 7 nhóm ngành gồm gỗ, ca cao, giấy, dầu cọ, đậu nành, cao su và cà phê.

Thay đổi trong xuất khẩu toàn cầu đang diễn ra theo hướng từ chứng chỉ giấy sang dữ liệu số theo thời gian thực. Thị trường hiện nay đã hình thành một khung quy định bắt buộc mới, yêu cầu doanh nghiệp đáp ứng thêm các tiêu chuẩn tuân thủ, trong đó có dữ liệu sản phẩm. 

Ông Huỳnh Thanh Trung, Giám đốc CTCP Leanwares

Đáng chú ý, ông Trung cho biết các yêu cầu tuân thủ cũng đang chuyển từ xác nhận bằng chứng chỉ sang xác thực bằng dữ liệu. Chứng chỉ FSC không còn là công cụ duy nhất để thông quan. DN buộc phải cung cấp dữ liệu số hóa chính xác về tọa độ địa lý GPS (dạng Polygon hoặc Point) của khu vực sản xuất, đối chiếu với ảnh vệ tinh để chứng minh không gây mất rừng hoặc suy thoái rừng sau mốc thời gian 31/12/2020. 

Dữ liệu thành điều kiện vào cuộc chơi

Những thay đổi này cho thấy thương mại quốc tế đang dịch chuyển rõ rệt từ mô hình dựa trên hồ sơ sang mô hình dựa trên dữ liệu. Không dừng lại ở EUDR, theo ông Trung, EU tiếp tục thúc đẩy Hộ chiếu sản phẩm số (Digital Product Passport - DPP) trong khuôn khổ Chỉ thị thiết kế sinh thái (ESPR). Theo đó, mỗi sản phẩm sẽ được gắn một mã QR, cho phép truy xuất toàn bộ vòng đời, từ nguyên liệu, thành phần hóa chất, phát thải carbon đến hướng dẫn tái chế.

Các ngành chịu tác động trực tiếp gồm dệt may, da giày, thời trang, thép, nhôm và đồ nội thất. Khi DPP được áp dụng rộng rãi, sản phẩm không chỉ cần đạt tiêu chuẩn chất lượng mà còn phải có “lý lịch dữ liệu” đầy đủ, minh bạch và có thể truy xuất bất kỳ lúc nào.

Từ đó, yêu cầu minh bạch tiếp tục được đẩy lên một nấc mới. Trong tương lai gần, khả năng cập nhật dữ liệu theo thời gian thực sẽ trở thành điều kiện bắt buộc để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Áp lực này không chỉ đến từ thị trường quốc tế, mà còn đang gia tăng ngay trong nước, đặc biệt khi thương mại điện tử và bán hàng đa kênh phát triển mạnh.

Trước thực tế này, khi nói về bán hàng trên TikTok, ông Lê Hồng Đức, nhà sáng lập OneAds.vn và Marketing Magix.vn, cho rằng nhiều DN Việt vẫn đang nhìn nhận dữ liệu một cách chưa đầy đủ. Phần lớn chỉ tập trung vào lượt xem, lượt thích hoặc số lượng người theo dõi, trong khi yếu tố quyết định lại nằm ở hành trình chuyển đổi của khách hàng.

Từ đó, ông Đức khuyến nghị DN cần chuyển từ tư duy cảm tính sang tư duy dựa trên dữ liệu. Thay vì chỉ dừng ở các chỉ số bề nổi, DN nên theo dõi toàn bộ hành trình khách hàng, từ tiếp cận nội dung, nhấp vào sản phẩm cho đến quyết định mua hàng.

Nhiều DN Việt vẫn đang nhìn nhận dữ liệu một cách chưa đầy đủ. Họ cần chuyển từ tư duy cảm tính sang tư duy dựa trên dữ liệu. 

Ông Lê Hồng Đức, nhà sáng lập OneAds.vn và Marketing Magix.vn

Ở góc độ công cụ hỗ trợ, ông Đức cho biết các nền tảng phân tích dữ liệu như TikTok Creative Center, CaloData hay Metric có thể giúp DN hiểu rõ xu hướng thị trường, đánh giá đối thủ cạnh tranh và tối ưu hiệu quả kinh doanh.

Trong thực tiễn vận hành, bà Danh Ngọc Thảo, Head of Ecommerce (Giám đốc thương mại điện tử) của Shondo, cho biết toàn bộ hoạt động bán hàng trên TikTok Shop đều dựa trên phân tích dữ liệu. Sau mỗi phiên livestream, DN theo dõi hàng loạt chỉ số như lượng người xem, doanh thu, tỷ lệ chuyển đổi, số đơn hàng và tỷ lệ hoàn tất thanh toán.

Từ những dữ liệu này, DN có thể xác định đâu là nội dung hiệu quả và đâu là điểm cần điều chỉnh. Ngược lại, nếu thiếu hệ thống phân tích dữ liệu, DN rất dễ rơi vào trạng thái ra quyết định theo cảm tính, đặc biệt trong môi trường thương mại số biến động nhanh.

“Dữ liệu sẽ cho DN biết điều gì đang hiệu quả và điều gì cần thay đổi. Nếu không đọc dữ liệu, DN sẽ rất dễ đưa ra quyết định thiếu cơ sở,” bà Thảo nói.

Những chia sẻ nêu trên cho thấy một quy luật mới đang hình thành, và ngày càng tác động trực tiếp đến “ngưỡng cửa sinh tử” của hàng Việt. Thị trường không còn chỉ quan tâm DN sản xuất gì, mà quan tâm cách DN chứng minh sản phẩm đó được tạo ra như thế nào.

Theo đó, dữ liệu không còn là công cụ hỗ trợ vận hành, mà đã trở thành điều kiện để tham gia thị trường. DN không đáp ứng được yêu cầu dữ liệu sẽ đối mặt nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng, bất kể chất lượng sản phẩm ra sao. Vì vậy, dữ liệu không chỉ là xu hướng công nghệ, mà đang trở thành ngưỡng cửa sinh tử mới của hàng Việt, cả ở xuất khẩu lẫn tiêu dùng nội địa.

                  Thế Vinh