Mới đây, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Việt Nam đã thông tin về chủ trương hạn chế phát hành mới tiền lẻ lưu thông trong cả nước. Đây là năm thứ tư liên tiếp chủ trương này được thực hiện. Theo đó, trước, trong và sau Tết Nguyên đán Bính Thân, các chi nhánh NHNN tỉnh, thành phố và các ngân hàng thương mại (NHTM) tiếp tục thực hiện nghiêm việc đáp ứng nhu cầu tiền mệnh giá nhỏ, không đưa các loại tiền mới in (nếu còn tồn kho) từ 5.000 đồng trở xuống vào lưu thông, chỉ chi các loại tiền đã qua lưu thông để đáp ứng nhu cầu thanh toán của người dân.

Cấm cứ cấm, đổi vẫn đổi

Như vậy, có thể thấy lượng tiền lẻ mới được lưu thông thanh toán trên thị trường sẽ hạn chế. Tuy nhiên, có một hoạt động rất cần đến tiền lẻ mới vào dịp đầu năm, đó là việc đi lễ của người dân tại các đền chùa. Nhu cầu đổi tiền lẻ mới trong dân là rất lớn.

Việc hạn chế sử dụng tiền lẻ mới trong lưu thông thanh toán của NHNN Việt Nam có thể xem là một chủ trương đúng đắn, hạn chế lãng phí in ấn. Với số tiền tiết kiệm được trong 4 năm thực hiện chủ trương này có thể lên tới 1.500 tỷ đồng, một đại diện NHNN cho biết.

Tuy nhiên, có một thực tế là trong khi Nhà nước tiết kiệm được rất nhiều tiền thì với nhu cầu lớn của mình, người dân đang phải bỏ ra một số tiền lớn hơn giá trị thực của đồng tiền chỉ để đổi được tiền lẻ mới. Điều này tạo đất sống cho những kẻ “buôn” tiền được dịp thu hái lợi nhuận.

Tại nhiều đền, phủ lớn, nơi mà những năm trước hoạt động đổi tiền lẻ diễn ra rầm rộ, công khai, nay thoạt nhìn qua tưởng như đã kết thúc. Tuy nhiên, đằng sau đó là một hệ thống ngầm, có sự hoạt động rất mạnh mẽ của giới cò mồi chuyên buôn tiền.

Phủ Tây Hồ, các tủ kính trước kia bày đầy ắp tiền lẻ, nay chỉ thấy bầy đồ lễ. Tuy nhiên, nếu khéo hỏi ra, rất ít chủ quán từ chối đổi tiền.

Một chủ quầy bán đồ lễ tại Phủ Tây Hồ chia sẻ: “Nhà nước cấm đổi tiền lẻ. Nhưng nhu cầu người đi lễ lớn như vậy, chúng tôi không làm dịch vụ sẽ có người khác làm. 10 người đi lễ thì có tới 4 - 5 người hỏi đổi tiền lẻ, không làm sẽ phí đi. Giờ không được làm công khai như trước thì đi vào bí mật. Khách hàng quen, muốn đổi bao nhiêu cũng có. Nhưng khách lạ thì phải dè chừng, biết đâu là lực lượng chức năng đi kiểm tra”.

Nhu cầu đổi tiền lẻ cho hoạt động tâm linh của người dân là rất lớn

Tỷ lệ đổi cao, bao nhiêu cũng có

Giá đổi tiền lẻ được các chủ quầy thu mỗi nơi mỗi kiểu, nhưng chung quy lại thường ở mức 10 “ăn” 7, 10 “ăn” 8. Chẳng hạn đổi 100.000 đồng loại tiền 1.000 đồng, người đổi phải bỏ ra 130.000 đồng, có nơi rẻ hơn, chỉ thu của người đổi 120.000 đồng. Tiền mệnh giá càng nhỏ, càng hiếm thì mức chênh lệch càng cao.

Đặc biệt phải kể đến tiền 500 đồng. Theo giới “buôn” tiền, loại mệnh giá này rất hiếm, đã lâu không phát hành, nên giá quy đổi rất cao. Muốn đổi 50.000 đồng loại 500 đồng tiền “lướt” (đã qua sử dụng) người đổi phải chi từ 80.000 - 100.000 đồng (tương đương gấp đôi giá trị). Còn loại tiền nguyên seri rất đắt, có thể lên tới 150.000 đồng (đắt gấp 3 lần giá trị thực của nó).

Hoạt động đổi tiền không chỉ sôi động tại các đền, phủ, mà diễn ra ngay cả trên mạng. Rất nhiều trang web mời chào khách hàng đổi tiền với những cam kết có tất cả các loại mệnh giá, muốn bao nhiêu cũng có tiền seri mới và nhận giao hàng tận địa chỉ cho khách hàng.

Bên cạnh những loại tiền lẻ mệnh giá nhỏ được giới buôn tiền mời chào đổi chác, còn có cả những tờ tiền 1 USD, 2 USD tượng trưng cho sự may mắn cũng được đem ra chào mời. Tùy năm phát hành và tùy số seri mà những đồng USD này có giá đổi khác nhau và đương nhiên bao giờ cũng đắt hơn so với giá trị thực của nó vài lần.

Bên cạnh những tờ tiền thật, trên các trang mạng hiện nay đang rầm rộ rao bán tờ 2 USD giả được “mạ vàng”, với mặt sau có 42 vị tổng thống các đời của Mỹ. Một trang mạng quảng cáo: “Sự tụ họp đông đủ ấy là biểu tượng của sức mạnh và quyền lực. Ai sở hữu được tờ 2 USD sẽ thuận buồm xuôi gió, mọi việc đều cập bến bờ thành công…”.

Nghị định 96/2014 quy định nếu bị cơ quan chức năng phát hiện, người đổi tiền lẻ hưởng chênh lệch không đúng quy định sẽ bị xử phạt 20 - 40 triệu đồng. Quy định rõ ràng, nhưng để thực hiện, rất cần những hành động quyết liệt, xử lý nghiêm minh từ phía cơ quan chức năng, đồng thời kết hợp tuyên truyền tới người dân để thay đổi nhận thức, từ đó thay đổi thói quen của mình.

Mặc dù chênh lệch giá trị thực của đồng tiền lẻ mới là khá cao nhưng nhu cầu đổi tiền vẫn dường như không đổi. Nhu cầu lớn, cung lại có thừa, không biết bao giờ hoạt động đổi tiền lẻ trái phép mới chấm dứt.

Một khi cầu giảm và cơ quan chức năng làm gắt gao, khi không còn thấy mối lợi lớn và sự nghiêm minh của pháp luật, giới “buôn tiền” sẽ tự động thoái lui, câu chuyện đổi tiền lẻ lúc bấy giờ sẽ trở thành chuyện quá khứ.

Thu Hường