Những con tăng trưởng ấn tượng trong quý I/2026 là tín hiệu đáng mừng, nhưng cũng là lời cảnh báo về sự mất cân đối giữa khối ngoại và khối nội. Theo các chuyên gia, nhiệm vụ trọng tâm không chỉ là con số tăng trưởng cơ học, mà là nâng cao chất lượng ngoại thương, giúp doanh nghiệp Việt tự đứng vững trên đôi chân của mình thay vì chỉ dựa vào "nguồn lực vay mượn" từ FDI.

Nghịch lý “3 đồng FDI, 1 đồng nội”

Số liệu mới nhất từ Cục Hải quan về tình hình công tác tháng 3 và quý I/2026 đã vẽ nên một bức tranh ngoại thương đầy sôi động. Riêng trong tháng 3/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu (XNK) hàng hóa đạt mức 93,55 tỷ USD, tăng tới 39,2% so với tháng trước. Đây là con số cao nhất từ trước đến nay tính theo tháng, đánh dấu một cột mốc lịch sử cho thương mại quốc tế của Việt Nam.

Lũy kế 3 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch XNK đạt 249,50 tỷ USD, tăng 23% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 122,93 tỷ USD, nhập khẩu đạt 126,57 tỷ USD. Đáng chú ý, có tới 20 mặt hàng đạt kim ngạch xuất khẩu trên 1 tỷ USD, khẳng định vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tuy nhiên, niềm vui từ những con số kỷ lục này không trọn vẹn khi bóc tách "sức khỏe" của các khu vực kinh tế.

Báo cáo của Cục Hải quan chỉ ra một "nốt trầm" đáng ngại, khu vực kinh tế trong nước vẫn tiếp đà giảm tốc, chỉ mang về 24,47 tỷ USD (giảm 16,6%), chiếm vỏn vẹn 19,9% tổng kim ngạch xuất khẩu. Ngược lại, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) lại bứt tốc mạnh mẽ với 98,46 tỷ USD, tăng 33,3% và chiếm tới 80,1%.

Như vậy, tính ra cứ hơn 4 đồng xuất khẩu thì có tới 3 đồng đến từ khu vực FDI. Đây không phải là diễn biến bất ngờ mà nằm trong xu hướng tăng đều qua nhiều năm. Kim ngạch xuất khẩu của khu vực FDI tăng nhanh, giai đoạn 2001 - 2005 là 57,8 tỷ USD, 2006 - 2010 là 154,9 tỷ USD, bằng 2,67 lần, chiếm 55% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước (kể cả dầu thô). Đến năm 2015, doanh nghiệp FDI vẫn thống trị xuất khẩu của Việt Nam, tỷ lệ này đã tăng lên khoảng 70% tổng kim ngạch cả nước, sau đó duy trì quanh 73-74% trong những năm gần đây.

Việc tỷ trọng năm nay tăng lên hơn 77% phản ánh sự mở rộng liên tục của khu vực doanh nghiệp nước ngoài trong các ngành hàng xuất khẩu quan trọng.

Điểm đáng chú ý này cũng từng được Bộ phận phân tích Công ty chứng khoán PSI chỉ ra trong báo cáo kinh tế vĩ mô năm 2026 rằng xuất khẩu trong năm 2026 với động lực chính vẫn đến từ nhóm doanh nghiệp FDI.

Đồng quan điểm, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cảnh báo xuất khẩu vẫn phụ thuộc quá lớn vào FDI. Doanh nghiệp trong nước chưa tham gia sâu vào các khâu giá trị cao, còn phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu và hạn chế về tiêu chuẩn xanh, khiến nội lực dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài.

Nhóm phân tích vĩ mô của Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS) bình luận bức tranh ngoại thương "ấn tượng nếu nhìn từ xa", nhưng bóc tách thì phần lớn thành tích đến từ khu vực doanh nghiệp ngoại. "Điều này cho thấy năng lực xuất khẩu nội địa đang suy yếu tương đối so với khu vực FDI", báo cáo của SHS nêu.

Ngành xuất khẩu chủ lực "mắc kẹt" giữa bão chi phí

Nhận định về vấn đề này, trong báo cáo mới đây của SSI Research, cũng chỉ ra rằng hai ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam là thuỷ sản và dệt may đang bước vào năm 2026 trong bối cảnh kém thuận lợi, khi nhu cầu tiêu dùng toàn cầu suy yếu, rủi ro thuế quan gia tăng và áp lực chi phí đầu vào chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. SSI Research dự báo tăng trưởng xuất khẩu của hai ngành này trong năm 2026 nhiều khả năng chỉ ở mức một chữ số.

Ông Trần Ngọc Liêm, Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chi nhánh khu vực TP.HCM, phân tích: Xung đột tại Trung Đông đã đẩy giá nhiên liệu và cước vận tải leo thang, tác động trực diện đến chuỗi sản xuất dệt may – vốn nhạy cảm với chi phí đầu vào.

Minh chứng cho điều này, ông Phạm Văn Việt, Chủ tịch HĐQT Công ty Việt Thắng Jean, tiết lộ giá nguyên liệu đã tăng 8-18%, cước vận chuyển container tăng thêm 4.000-5.000 USD. "Chi phí sản xuất đội lên đáng kể, nhưng khả năng chuyển phần tăng này sang khách hàng lại hạn chế do sức mua toàn cầu yếu", ông Việt chia sẻ.

Hành lang mới thúc đẩy doanh nghiệp Việt ra 'biển lớn'

Trong khi đó, ngành thủy sản cũng đang phải "vừa làm vừa cầm cự". Ông Nguyễn Văn Minh, Giám đốc Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu Thủy sản Nghi Sơn, cho biết mục tiêu hiện nay chỉ là giữ chân lao động và tránh đứt gãy hệ thống chứ không dám kỳ vọng tăng trưởng. Trong khi đó, ông Nguyễn Văn Kịch, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Thủy sản Cafatex, xác nhận đơn hàng từ đầu năm đến nay giảm mạnh, triển vọng quý II vẫn đầy thách thức do lạm phát tại các thị trường Mỹ, EU và Nhật Bản chưa hạ nhiệt.

Bên cạnh chi phí, áp lực cạnh tranh từ các đối thủ khu vực như Bangladesh, Ấn Độ cũng đang đè nặng. Ông Cao Hữu Hiếu, Tổng giám đốc Tập đoàn Dệt May Việt Nam (Vinatex), chỉ rõ Bangladesh có lợi thế chi phí lao động thấp, còn Ấn Độ mạnh về nguồn nguyên liệu nội địa, tạo ra sức ép nghẹt thở lên doanh nghiệp Việt ở phân khúc trung bình.

Đặc biệt, từ năm 2025, các thị trường lớn bắt đầu áp dụng tiêu chuẩn khắt khe về truy xuất nguồn gốc và phát thải. Ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS), khẳng định rủi ro địa chính trị và yêu cầu "xanh hóa" không còn là lựa chọn mà là điều kiện sống còn. Các nhãn hàng quốc tế đang chuyển dịch sang các đơn hàng nhỏ, thời gian ngắn, buộc doanh nghiệp phải thích ứng cực nhanh.

Để thu hẹp khoảng cách với khối FDI và nâng cao giá trị gia tăng, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng (Đại học Kinh tế Quốc dân) đề xuất Việt Nam cần khuyến khích doanh nghiệp nội tham gia sâu hơn vào các dự án FDI dưới hình thức liên doanh, góp vốn để học hỏi công nghệ và quản trị.

Dưới góc độ quản lý, ông Trần Thanh Hải nhấn mạnh việc tối ưu hóa logistics và minh bạch thông tin qua Blockchain, truy xuất nguồn gốc là "hộ chiếu" bắt buộc để hàng Việt vào Mỹ và châu Âu.

Dù đối mặt với nhiều khó khăn, ông Phạm Xuân Hồng, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Thêu đan TP.HCM (AGTEK), vẫn giữ cái nhìn lạc quan dựa trên nền tảng ổn định của kinh tế vĩ mô và tay nghề lao động cao. Ông kỳ vọng ngành dệt may có thể đạt kim ngạch 48-49 tỷ USD trong năm 2026 nếu tận dụng tốt các sự kiện kết nối chuỗi cung ứng như SaigonTex - SaigonFabric sắp tới.

Thanh Hoa