Theo ước tính, các sản phẩm cơ khí sản xuất trong nước chỉ chiếm khoảng 7% thị trường, còn trung bình mỗi năm nước ta nhập khẩu gần 10 tỷ USD các sản phẩm cơ khí.

Đơn cử như công nghiệp hỗ trợ cơ khí ô tô, ông Trương Thanh Hoài, Vụ trưởng Vụ Công nghiệp nặng (Bộ Công Thương) cho biết lĩnh vực này phát triển khá khiêm tốn, tỷ lệ nội địa hóa đối với xe cá nhân đến 9 chỗ ngồi: Mục tiêu đề ra là 40% vào năm 2005, 60% vào năm 2010, tuy nhiên đến nay mới đạt bình quân khoảng 7-10%.

Quan trọng là chi phí

Vấn đề đặt ra ở đây là việc nội địa hóa cần phải cắt giảm được chi phí. Theo đại diện của công ty ô tô Toyota Việt Nam, nếu chi phí sản xuất một chi tiết ở Việt Nam thấp hơn việc nhập khẩu chi tiết từ nước ngoài (bao gồm: Chi phí sản xuất thuế nhập khẩu chi phí đóng gói vận chuyển) thì nên tiến hành nội địa hóa ở Việt Nam, nếu không, sẽ buộc phải nhập khẩu từ nước ngoài. Còn hiện tại, phần lớn linh kiện ô tô phải nhập khẩu.

Vì phải nhập khẩu phần lớn linh kiện, phụ tùng nên nhà sản xuất ô tô tại Việt Nam phải chịu thêm các chi phí như đóng gói, vận chuyển và thuế nhập khẩu. Tổng chi phí sản xuất cả chiếc xe ở Việt Nam sẽ cao hơn so với chi phí sản xuất xe trong khu vực như Thái Lan hay Indonesia. Do vậy, công nghiệp hỗ trợ cơ khí ô tô cũng không thể phát triển được.

Đây cũng chính là tình trạng bất cập chung của ngành công nghiệp hỗ trợ cơ khí chứ không riêng gì với lĩnh vực ô tô – một vấn đề nhức nhối đã được giới chuyên gia đưa ra mổ xẻ tại hội thảo bàn về giải pháp phát triển công nghiệp hỗ trợ do Bộ Công Thương tổ chức tại Tp.HCM hồi cuối tuần qua. Thực tế cho thấy, khoảng cách về tiêu chuẩn chất lượng giữa DN cơ khí nội địa và nước ngoài còn khá lớn.

Các DN cơ khí nội địa hiện vẫn gặp khó khi tham gia vào chuỗi thị trường cạnh tranh

Theo thống kê hồi năm ngoái, cả nước có khoảng 3.100 DN cơ khí, trong đó đa phần có quy mô nhỏ và vừa, vốn ít, đầu tư công nghệ ở mức trung bình nên tính cạnh tranh sản phẩm không cao, không đáp ứng đòi hỏi tiêu chuẩn công nghệ.

Hội Doanh nghiệp Cơ khí – Điện Tp.HCM (HAMEE) đã chỉ rõ vấn đề mấu chốt là ngành công nghiệp hỗ trợ cơ khí đang phụ thuộc đến 70% nguyên liệu nhập khẩu. Các chính sách hỗ trợ phát triển công nghiệp hỗ trợ vẫn chưa đủ mạnh nên hầu hết các DN tự xoay xở, chưa tạo được tính hấp dẫn để các DN đầu tư vào.

Các DN cơ khí nội địa hiện vẫn gặp khó khi tham gia vào chuỗi thị trường cạnh tranh. Bài học thu hút đầu tư phát triển ngành công nghiệp ô tô trong 1/4 thế kỷ qua cũng là một minh chứng điển hình liên quan đến quy mô thị trường.

Mặc dù đã có sự góp mặt của các nhà sản xuất ô tô hàng đầu thế giới, nhưng việc đầu tư nội địa hoá các linh kiện ô tô không thể nằm ngoài quy luật chung của thị trường.

Chờ kết nối đầu ra

Nói như ông Nguyễn Văn Thụ, Chủ tịch Hiệp hội DN cơ khí Việt Nam (VAMI), thị phần cơ khí được các tập đoàn tài chính và công nghiệp thế giới chia nhau nắm giữ, cánh cửa hẹp cho sản phẩm cơ khí cũng như các ngành hàng khác phải chịu cảnh thầu phụ, gia công làm thuê.

Theo ông Thụ, sản phẩm cơ khí mà chúng ta sản xuất vẫn là sản phẩm có hàm lượng công nghệ chưa cao, giá trị gia tăng còn thấp, vẫn tồn tại việc DN cơ khí lo việc làm và nuôi sống công nhân, còn tích luỹ cho DN chưa được bao nhiêu.

Trước thực trạng như vậy, để có đầu ra hiệu quả, nhiều DN cơ khí nội địa đang mong mỏi các động thái hỗ trợ từ phía Nhà nước. Như kiến nghị của ông Dương Minh Tâm, Chủ tịch Hội Cơ khí Tp.HCM, Việt Nam, cần có một cổng thông tin quốc gia về công nghiệp hỗ trợ cho những ngành công nghiệp chủ lực, cập nhật các thông tin liên quan thường xuyên.

Mục đích là nhằm kết nối với cơ sở dữ liệu về các DN công nghiệp hỗ trợ trong nước, về nhu cầu của các khách hàng Việt Nam, nhu cầu của các khách hàng là công ty nước ngoài tại Việt Nam và trên thế giới. Cổng thông tin cũng đóng vai trò kết nối giữa nhu cầu và năng lực đáp ứng, giữa khách hàng và nhà cung cấp.

Riêng với Tp.HCM, theo ông Tâm, cần có một liên minh công nghiệp cơ khí với một số phân ngành: Máy nông nghiệp và thực phẩm, máy và thiết bị công nghiệp, máy điện – điện tử và năng lượng, thiết bị y tế và dược phẩm, máy móc, thiết bị dệt may, da giày, nhựa, các công nghiệp và dịch vụ hỗ trợ, bao gồm đào tạo, tư vấn, kỹ thuật, gia công, chế tạo, bảo trì, đo lường, kiểm định…

Vị lãnh đạo Hội Cơ khí Tp.HCM cũng khuyến nghị Nhà nước cần sớm xây dựng Chiến lược phát triển ngành cơ khí trong giai đoạn sắp tới theo một số định hướng sản phẩm và dịch vụ như: Các máy móc, thiết bị phục vụ các ngành công nghiệp quan trọng (có tổng doanh thu nhiều tỷ USD); các máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng phục vụ khai thác và chế biến sản phẩm nông nghiệp (nông sản, thực phẩm, thủy sản, đồ gỗ, …), robot nông nghiệp.

Theo đề xuất của giới chuyên gia, thông qua các hội cơ khí và sở công thương ở tỉnh, thành phố nên khuyến khích, hỗ trợ các DN cơ khí hình thành các chuỗi cung ứng mở rộng, tạm gọi là liên minh, theo mô hình Cluster của GsS. Michael Porter.

Cluster là một nhóm các công ty và các cơ quan nhà nước, cùng ở một khu vực địa lý, có chung những cơ hội và thách thức, có những mặt tương đồng và những mặt bổ sung cho nhau, trong cùng một lĩnh vực công nghiệp, một nhóm sản phẩm chiến lược nào đó liên kết với nhau nhằm phối hợp các chức năng sản xuất, cung ứng (máy móc, phụ tùng, cơ sở hạ tầng…), dịch vụ (đào tạo, nghiên cứu, tư vấn, tiếp thị, tài chính…) để giảm giá thành và tăng tính cạnh tranh.

Thế Vinh