Theo Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA), vào tháng 4/2020 sắp tới, thông qua hợp tác với Cục Phát triển Doanh nghiệp (Bộ KH&ĐT) sẽ triển khai dự án “Thúc đẩy doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) và phát triển ngành công nghiệp” nhằm tăng tính kết nối DNNVV của Việt Nam với chuỗi giá trị công nghiệp toàn cầu.

Chờ nền tảng kết nối

Theo đó, những DNNVV có tiềm năng để tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu - đối tượng thụ hưởng trực tiếp của dự án, sẽ nhận được những hỗ trợ kỹ thuật trực tiếp để có thể nâng cao năng lực và đáp ứng được tiêu chuẩn của các DN công nghiệp quốc tế.

Dự án cũng sẽ khảo sát, đánh giá hiện trạng việc cung cấp thông tin hỗ trợ DNNVV nhằm nâng cấp Cổng Thông tin hỗ trợ DNNVV quốc gia. Qua đó, sẽ hỗ trợ “hình thành nền tảng kết nối kinh doanh” giữa nhà cung ứng trong nước với các DN công nghiệp hàng đầu ở Việt Nam.

Trong vấn đề kết nối giữa các DNNVV của Việt Nam với chuỗi giá trị công nghiệp của khối ngoại, điển hình là trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ (CNHT), bà Lê Nguyễn Duy Oanh, Phó giám đốc Trung tâm Phát triển CNHT Tp.HCM, đưa ra dẫn chứng về sự kết nối với các DNNVV của Nhật Bản được xem như một hứa hẹn đầy tiềm năng.

Nguyên nhân là bởi giữa hai phía có sự phù hợp về mô hình sản xuất. Đơn cử như các công ty Nhật quan tâm về chất lượng cũng như sử dụng triết lý Kaizen và nguyên tắc 5S thì những DNNVV của Việt Nam trong lĩnh vực CNHT cũng đã có sự chuẩn bị và đang tích cực cải thiện hoạt động sản xuất, cam kết về vấn đề chất lượng.

Còn theo ông Hisatsugu Furukawa, chuyên gia của JICA, có nhiều yếu tố mà các DNNVV của Việt Nam cần cố gắng giải quyết hơn trong thời gian tới. Đặc biệt là cần có một chiến lược dài hạn hơn, hay nhìn rõ định hướng phát triển của bản thân DN trong tương lai.

“Chẳng hạn như DN sẽ mở rộng hoạt động sản xuất kinh doanh như thế nào, sẽ tiến bước đến vị thế như thế nào thì họ còn lúng túng xác định hướng đi tiếp theo của mình”, ông Hisatsugu nói.

Theo giới chuyên gia, trên thực tế, các DNNVV của Việt Nam trong nhiều ngành công nghiệp vẫn còn tụt lùi so với phần lớn các nước khác trong khu vực ASEAN nếu xét về tỷ lệ nội địa hóa.

Một cuộc khảo sát từ cách đây 4 năm cho thấy các công ty Nhật Bản - một trong những nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Việt Nam, mua sắm khoảng 34,2% các nguyên vật liệu thô và phụ tùng đầu vào từ các nhà cung cấp địa phương. Vậy nhưng đến nay, việc gia tăng tỷ lệ mua sắm này vẫn còn khá khiêm tốn.

Thiếu nhà cung cấp cạnh tranh

Con số đó thấp hơn nhiều so với các DN FDI của Nhật tại các nước ASEAN như Thái Lan (57,1%) và Indonesia (40,5%). Mặc dù Việt Nam đã thu hút được lượng lớn vốn FDI nhưng lợi ích mang lại cho cộng đồng DN trong nước, đặc biệt là DNNVV còn chưa tương xứng.

Hoặc như tỷ lệ các DN nước ngoài sử dụng đầu vào sản xuất trong nước ở Việt Nam được đánh giá là thấp hơn đáng kể so với các quốc gia lân cận như Trung Quốc, Malaysia và Thái Lan. Trong khi phần lớn DN FDI ở 3 quốc gia này có sử dụng đầu vào trong nước thì chỉ khoảng 2/3 DN FDI ở Việt Nam làm như vậy.

Theo số liệu từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký DN (Bộ KH&ĐT), cả nước hiện có khoảng 750.000 DN đang hoạt động, phần lớn có quy mô nhỏ và vừa.

JICA cho rằng tuy tăng mạnh về số lượng, song khu vực DNNVV đang đứng trước những thách thức to lớn. Việt Nam đặc biệt thiếu các DN quy mô lớn và vừa, là một trong những yếu tố hạn chế khả năng kết nối với khu vực DNNNV để tham gia vào các chuỗi giá trị toàn cầu.

Do vậy, Luật Hỗ trợ DNNVV đã quy định một số chính sách cụ thể để thúc đẩy DNNVV tham gia vào các cụm liên kết ngành và chuỗi giá trị toàn cầu. Bên cạnh đó, Việt Nam đã đặt ra mục tiêu nâng cao vai trò của DN trong nước bao gồm cả DNNVV với mục tiêu tăng tỷ lệ nội địa hóa từ 20-25% hiện nay lên mức 30% vào năm 2025 và 40% vào năm 2030.

Trong việc kết nối giữa phía cung là các DNNVV của Việt Nam với phía cầu là các DN sản xuất công nghiệp của nước ngoài, nếu ở góc nhìn từ phía cầu thì JICA cho rằng việc thiếu các nhà cung cấp cạnh tranh địa phương có thể đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng trong chuỗi giá trị toàn cầu là vấn đề hàng đầu mà các công ty đa quốc gia hiện đang phải đối mặt.

Ngoài ra, còn có sự bất đối xứng về thông tin và sự thất bại trong việc kết nối người mua và nhà cung cấp, ngay cả khi cả công ty đa quốc gia và DNNVV của Việt Nam đều có nhu cầu và động cơ để xây dựng liên kết.

Mặc dù thiếu hụt thông tin tồn tại ở cả hai phía, nhưng theo những khảo sát từ phía cầu, việc thiếu thông tin là vấn đề của bên nguồn cung (các DNNVV Việt Nam) hơn là của người mua. Điều này cho thấy khoảng cách thông tin về nguồn cung cần phải được các DNNVV giải quyết trong thời gian tới.

Mặt khác, các công ty đa quốc gia cũng phản ánh những hạn chế về chính sách như cơ chế thực thi hợp đồng yếu, thiếu liên kết chính sách, thực thi chính sách kém và các khó khăn về năng lực trong khu vực công cũng làm hạn chế sự liên kết này.

Thế Vinh