Trước tiên, cần phải nhìn nhận bức tranh xuất khẩu hiện nay của Việt Nam với gam màu chủ đạo được vẽ lên bởi các DN FDI. Như nhận định mới nhất từ Tổng cục Hải quan, tính đến hết tháng 5/2017, tổng trị giá kim ngạch xuất khẩu của DN FDI đã đạt 56,6 tỷ USD, chiếm gần 71% tổng trị giá kim ngạch xuất khẩu cả nước.

Điều đó cũng đồng nghĩa, ngay trên sân nhà, hoạt động xuất khẩu của khối DN nội hiện nay chỉ chiếm 29%. Vì vậy, hầu hết ý kiến đánh giá đều nói khối ngoại “làm mưa, làm gió” ở thị trường xuất khẩu thật không ngoa chút nào.

Vẫn là khối ngoại

Riêng tại Tp.HCM – thành phố kinh tế trọng điểm của cả nước, trong sáu tháng đầu năm 2017, với kim ngạch xuất khẩu đạt 17 tỷ USD, khu vực kinh tế trong nước chiếm tỷ trọng 37,9%, chỉ tăng 2,2% so với cùng kỳ, còn khu vực FDI chiếm tỷ trọng 62,1%, tăng đến 34,9% so với cùng kỳ.

Trong khi đó, báo cáo mới đây của Bộ Công Thương về tình hình hoạt động ngành công nghiệp và thương mại trong 5 tháng đầu năm 2017 vẫn không thoát khỏi “căn bệnh thành tích” cố hữu khi nhận định xuất khẩu tăng trưởng cao hơn so với cùng kỳ.

Đáng lẽ, trong các báo cáo hàng tháng của mình, Bộ Công Thương nên nhấn mạnh về sự thất thế suốt thời gian dài của khối nội trong hoạt động xuất khẩu để các cơ quan quản lý và các nhà hoạch định chính sách còn “biết đường mà tính”. Nhưng không, bộ này tiếp tục “điệp khúc”: Xuất khẩu của các DN trong nước tiếp tục đạt mức tăng trưởng khá và đây cũng là điểm tích cực trong hoạt động xuất khẩu.

Điểm tích cực mà bộ này muốn nói đến là xuất khẩu của khu vực 100% vốn trong nước ước đạt 22 tỷ USD, tăng 13,6% so với cùng kỳ năm 2016. Đây là mức tăng trưởng tích cực so với mức tăng khoảng 3,7% của 5 tháng đầu năm 2016.

Trên thực tế, yếu tố đóng góp vào sự phục hồi xuất khẩu của khối này là tăng trưởng của nhóm hàng nông – thủy sản. Kim ngạch xuất khẩu nhóm này ước đạt 9,7 tỷ USD, tăng 12,9% so với cùng kỳ. Còn sức tăng trưởng xuất khẩu, khả năng “làm mưa, làm gió” của khối nội trong các ngành công nghiệp quan trọng liên quan đến chế biến, chế tạo liệu có như vậy?

Phải thấy rằng, như số liệu của Tổng cục Hải quan, những nhóm hàng xuất khẩu mà DN FDI để ngỏ, dành phần lớn cho khối nội chính là trong lĩnh vực nông lâm thủy sản.

Trên thực tế, suốt 5 tháng qua, khối ngoại đã chiếm thế thượng phong đến 11 nhóm hàng (thuộc lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo) trong tổng số 18 nhóm hàng xuất khẩu đạt trị giá trên 1 tỷ USD.

Ts. Vũ Thành Tự Anh, Giám đốc nghiên cứu của Đại học Fulbright, cảnh báo, điểm yếu cố hữu của nền kinh tế Việt Nam là nền kinh tế phụ thuộc quá nhiều vào khu vực FDI. Nhìn rộng ra, khu vực đầu tư nước ngoài đang chiếm khoảng 2/3 tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước.

Việc tự đổi mới công nghệ không phải là bài toán dễ dàng với đa số DN trong nước

Khi nào “đổi ngôi”?

Đơn cử như Samsung (Hàn Quốc), xuất khẩu của hãng điện thoại này chiếm tới 20% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Và Ts. Tự Anh cảnh báo, chính sách phụ thuộc quá nhiều vào khu vực FDI là một sự thất bại. Sự phụ thuộc của nền kinh tế vào Samsung không chỉ nằm ở xuất nhập khẩu mà còn nằm luôn ở GDP và ở cán cân thanh toán. Tức là một công ty có tác động ghê gớm đến sản xuất công nghiệp và GDP.

Một vài số liệu thống kê gần đây cho thấy, khối ngoại hiện đang chiếm khoảng 60% tổng giá trị sản xuất công nghiệp của Việt Nam. Đây cũng là một nguy cơ khi phụ thuộc vào khu vực FDI quá nhiều.

Điều đáng nói, vốn FDI đăng ký được tập trung cao độ ở một số hoạt động kinh tế, tiêu biểu là các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo (57%). Còn khối nội vẫn mải mê làm sao để tăng kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản.

Tuy chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ (gần 3%) trong tổng số DN đang hoạt động nhưng các DN FDI giờ đây lại là trụ cột thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao năng lực sản xuất công nghiệp và tham gia vào mạng lưới sản xuất cũng như chuỗi giá trị toàn cầu.

Còn năng lực của khối DN trong nước về công nghiệp chế biến, chế tạo thì sao? Theo giới chuyên gia, các kết quả so sánh những quốc gia ở khu vực Đông Á cho thấy, đến thời điểm hiện nay, năng lực của các DN Việt Nam trong việc đưa ra những ý tưởng mới, dù là sản phẩm mới để đáp ứng nhu cầu của thị trường hoặc quy trình sản xuất mới để tăng tính cạnh tranh, vẫn còn rất thấp.

Trong khi khối FDI thường coi năng lực ứng dụng công nghệ mới là yếu tố đóng vai trò quan trọng, đặc biệt với các nước đang ở giai đoạn ít tiên tiến trong việc phát triển công nghệ, thúc đẩy những hoạt động chuyển giao công nghệ cho các DN địa phương, thì ở Việt Nam, việc chuyển giao công nghệ thông qua khối FDI khá mờ nhạt, chỉ nhỉnh hơn Ấn Độ trong số các quốc gia được so sánh.

Nhìn chung, việc tự thực hiện đổi mới công nghệ dường như không phải là một bài toán dễ dàng đối với đa số DN trong nước, cho dù cửa sổ cơ hội cho việc tham gia vào các chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn rộng mở và DN nội có thể tranh thủ các nguồn lực hỗ trợ từ Chính phủ cùng các tổ chức phát triển DN khác.

Do đó, từ những dữ liệu và các phân tích nhận định nêu trên, trước một câu hỏi ngược là bao giờ khối DN nội “làm mưa, làm gió” trong hoạt động xuất khẩu để có thể “đổi ngôi” với khối ngoại xem ra vẫn còn xa vời vợi.

Thế Vinh