Theo các chuyên gia, để hiện thực hoá mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức cao trong những năm tới, năng lượng phải đi trước một bước. Việc sửa đổi, hoàn thiện các cơ chế, chính sách liên quan ngành năng lượng là yêu cầu cấp thiết để tạo lập một môi trường đầu tư thông thoáng, minh bạch và phù hợp hơn với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

“Vấn đề của ngành năng lượng Việt Nam hiện nay không còn nằm ở tiềm năng tài nguyên hay nhu cầu thị trường mà chủ yếu nằm ở thể chế và môi trường đầu tư”, Anh hùng lao động, TS Nguyễn Hùng Dũng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Dầu khí Việt Nam nhấn mạnh trong bài tham luận tại Diễn đàn “Hoàn thiện chính sách tạo lợi thế cạnh tranh thúc đẩy phát triển năng lượng” diễn ra chiều 11/8 tại Hà Nội. 

Theo dự báo, đến năm 2030, nhu cầu năng lượng tại Việt Nam sẽ tăng mạnh do tác động của quá trình công nghiệp hóa, chuyển đổi số và sự bùng nổ của các ngành công nghệ cao như AI, trung tâm dữ liệu. Tuy nhiên, quy mô ngày càng lớn cũng song hành với những áp lực phát triển “rất lớn”. Ngành năng lượng đang đối mặt với nhiều thách thức.

Trong đó, nói về những điểm nghẽn chính sách đang cản trở phát triển ngành năng lượng Việt Nam, ông Nguyễn Hùng Dũng chỉ ra 4 điểm nghẽn lớn: hệ thống chính sách chưa đồng bộ; thị trường phát triển chưa đầy đủ; phát triển nguồn điện chưa đồng bộ với hạ tầng truyền tải và thiếu chính sách cho ngành năng lượng mới. 

Cụ thể, về điểm nghẽn trong hệ thống chính sách, ông Dũng cho rằng một số dự án năng lượng hiện nay có thể phải đồng thời chịu sự điều chỉnh của nhiều luật như  Luật Điện lực, Luật Dầu khí, Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo và nhiều nghị định hướng dẫn khác. Không những vậy, quy định còn giao thoa hoặc chưa thống nhất, dẫn đến kéo dài thời gian chuẩn bị đầu tư. 

“Đơn cử như các dự án điện gió ngoài khơi, dù Chính phủ đã ban hành Nghị định số 272/2026/NĐ-CP quy định về khảo sát và phát triển điện gió ngoài khơi nhưng vấn thiếu cơ chế nền tảng như phương pháp xác định giá điện, hợp đồng mua bán điện (PPA), cơ chế chia sẻ rủi ro hay bảo lãnh thanh toán. Đây là những yếu tố quyết định để các tổ chức tín dụng quốc tế xem xét tài trợ vốn”, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Dầu khí Việt Nam dẫn chứng. 

Bên cạnh đó, trong bối cảnh địa chính trị quốc tế diễn biến phức tạp, an ninh năng lượng không chỉ phụ thuộc vào sản lượng trong nước mà còn gắn với khả năng ứng phó với các cú sốc bên ngoài.

Chuyên gia nhấn mạnh, biến động tại Trung Đông hay nguy cơ gián đoạn các tuyến hàng hải quốc tế gần đây cho thấy Việt Nam cần sớm hoàn thiện cơ chế dự trữ năng lượng chiến lược, đa dạng hóa nguồn cung và xây dựng thị trường năng lượng có khả năng chống chịu cao trước biến động toàn cầu.

Trước thực tế đó, tại Diễn đàn, nhiều ý kiến cho rằng việc rà soát và hoàn thiện chính sách, tháo gỡ các “điểm nghẽn” thể chế là nhiệm vụ cấp bách với phát triển ngành năng lượng Việt Nam.

“Lịch sử phát triển của nhiều quốc gia cho thấy, mỗi giai đoạn tăng trưởng bứt phá đều gắn với một cuộc cải cách thể chế mạnh mẽ. Đối với Việt Nam hôm nay, hoàn thiện chính sách để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành năng lượng không chỉ nhằm giải quyết những yêu cầu trước mắt, mà còn là sự chuẩn bị cho một chu kỳ phát triển mới của nền kinh tế, cho tăng trưởng nhanh, xanh và thịnh vượng của đất nước”, ông Đào Quang Bính, Tổng Thư ký Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng Biên tập Tạp chí Kinh tế Việt Nam nhìn nhận.

Theo quan điểm của ông Nguyễn Hùng Dũng, để ngành năng lượng thực sự trở thành động lực phát triển đất nước trong giai đoạn mới cần tập trung 3 nhóm giải pháp chính. 

Đầu tiên là hoàn thiện thể chế theo hướng đồng bộ, ổn định và có tính dự báo cao. Theo đó, cần rà soát toàn bộ các quy định liên quan đến đầu tư năng lượng, bảo đảm thống nhất giữa Luật Điện lực, Luật Dầu khí, Luật Đầu tư, Luật Đất đai và các luật chuyên ngành. Đồng thời, đơn giản hóa thủ tục đầu tư, rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án.

Bên cạnh đó, cần xây dựng đầy đủ thị trường năng lượng cạnh tranh theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước. Sớm hoàn thiện cơ chế giá điện, thị trường khí và LNG, hợp đồng mua bán điện dài hạn, cơ chế chia sẻ rủi ro, tín chỉ carbon và các công cụ tài chính xanh để thu hút nguồn vốn tư nhân và quốc tế.

Cuối cùng, cần phát triển đồng bộ hệ sinh thái công nghiệp năng lượng. Ông Dũng nhấn mạnh, không nên chỉ chú trọng đầu tư nguồn điện mà cần đầu tư đồng thời hạ tầng truyền tài, hệ thống lưu trữ, chuỗi cung ứng thiết bị, công nghiệp chế tạo, dịch vụ kỹ thuật và nguồn nhân lực chất lượng cao. Đặc biệt, cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của điện gió ngoài khơi, LNG, hydrogen và các ngành năng lượng mới, qua đó nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Liên quan đến hoàn thiện chính sách thúc đẩy phát triển năng lượng, Quốc hội đang xem xét Dự án Luật Dầu khí 2022 (sửa đổi) tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất Quốc hội khoá XVI. Thông tin tại Diễn đàn, ông Phan Đức Hiếu, Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho biết Dự án đã qua hai bước thảo luận ở Quốc hội là thảo luận ở tổ, thảo luận tại hội trường và dự kiến sẽ được bấm nút thông qua vào ngày 23/8 tới đây. 

Lý giải nguyên nhân tiếp tục sửa đổi Luật Dầu khí dù mới đươc ban hành năm 2022, ông Hiếu nhấn mạnh bối cảnh quốc tế và bối cảnh trong nước đã thay đổi rất nhiều. Năng lượng là một yếu tố rất quan trọng đóng góp cho các mục tiêu tăng trưởng, phát triển. Trong đó, hoạt động dầu khí không chỉ đóng góp về mặt năng lượng mà còn đóng góp cho chiến lược về phát triển kinh tế biển và góp phần bảo vệ an ninh quốc gia trên biển.

"Luật Dầu khí năm 2022 mặc dù đã rất tiến bộ nhưng chưa cập nhật được một số thay đổi gần đây", ông Hiếu nói.

Ông Hiếu nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật lần này đồng thời thể hiện rõ chủ trương cải cách thể chế không chỉ dừng lại ở hoàn thiện mà còn là biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn hiện nay.

Đỗ Kiều