Các chuyên gia dự báo hàng Việt Nam xuất khẩu sang Trung Quốc (TQ) sẽ chịu tác động mạnh, nhất là mặt hàng nông - lâm - thuỷ sản sẽ bị ảnh hưởng nặng từ suy thoái của nước láng giềng. Trong khi đó, các mặt hàng này lại khó dịch chuyển thị trường nếu không xuất khẩu vào Trung Quốc.

Thậm chí, việc tiếp tục mất giá đồng Nhân dân tệ sẽ làm nông sản Việt xuất sang có khả năng bị ùn ứ vì doanh nghiệp (DN) bỏ ngang. Cho nên, nguy cơ xuất khẩu nông sản giảm mạnh về lượng và kim ngạch trong thời gian tới ở Trung Quốc là khó tránh khỏi.

Trung Quốc lao đao, nông sản lao dốc?

Đơn cử nhưng các DN xuất khẩu nông sản ở Đồng Nai đang chật vật với vấn đề hóc búa này khi Trung Quốc hiện là một trong ba thị trường xuất khẩu lớn nhất của họ (năm 2015, đạt kim ngạch xuất khẩu hơn 1,4 tỷ USD), chỉ sau thị trường Mỹ và Nhật Bản.

Biến động giá cả theo chiều hướng giảm ở Trung Quốc từ đầu năm 2016 đến nay đã ảnh hưởng trực tiếp đến giá nông sản Đồng Nai, nhất là mặt hàng cao su, sắn, trái cây và các sản phẩm nông nghiệp khác.

Hoặc như mặt hàng rau quả, năm 2015, Việt Nam xuất khẩu sang Trung Quốc lần đầu đạt giá trị trên 1 tỷ USD. Riêng xuất khẩu dưa hấu đạt giá trị 33 triệu USD (tương đương 170.000 tấn).

Vậy nhưng Trung Quốc đang có xu hướng nhập khẩu dưa hấu từ các nước khác, thuê đất để trồng và mở rộng một số vùng trồng dưa. Cho nên xuất khẩu dưa hấu nếu cứ phụ thuộc thị trường này thì khả năng sẽ tiếp tục lãnh “trái đắng”.

Tương tự như vậy, việc xuất khẩu cá tra cũng gặp khó do những biến động mới nhất từ đồng Nhân dân tệ khiến phía DN Trung Quốc có thể sẽ điều chỉnh hợp đồng, thương lượng lại để giảm giá… Điều này được tiên lượng sẽ làm xuất khẩu sang thị trường này (vốn chiếm 8% thị phần xuất khẩu cá tra của Việt Nam) sụt giảm, gây thua lỗ cho DN cá tra Việt.

Rõ ràng, khi đã chọn TQ là thị trường xuất khẩu chính yếu và hầu như theo con đường tiểu ngạch thì nông sản Việt sẽ tiếp tục phải chấp nhận trả giá, nếm trải “ngọt bùi, đắng cay”.

Theo Ts Nguyễn Ngọc Anh (Trung tâm Nghiên cứu Chính sách và Phát triển), với 90% hàng nông sản của Việt Nam xuất khẩu sang Trung Quốc theo con đường tiểu ngạch đã hàm chứa rất nhiều rủi ro.

Ts Nguyễn Ngọc Anh cho rằng rủi ro lớn nhất chính là điều kiện thương mại không đảm bảo, nhiều yếu tố ngoài dự đoán được như việc Trung Quốc thay đổi chính sách đột ngột… Trong khi đó, do tính chất hàng hoá nông sản dễ hư dễ hỏng, hàng không giao được cũng không thể chở về Việt Nam, dẫn đến hạ giá, bán dưới mức sản xuất, hoặc bán đổ bán tháo.

90% hàng nông sản của Việt Nam xuất khẩu sang TQ theo con đường tiểu ngạch. 

Mong manh xuất khẩu tiểu ngạch

Về phía DN xuất khẩu nông sản sang Trung Quốc, họ nói rằng việc chọn xuất theo đường tiểu ngạch bởi vì đây là tập quán, thói quen của DN. Hơn nữa, những yêu cầu của xuất khẩu tiểu ngạch không chặt chẽ, nên các DN ưa chuộng hơn. Hoặc trường hợp những đối tác phía Trung Quốc không phải đơn vị nào cũng được cấp hạn ngạch để nhập khẩu theo chính ngạch nên cũng đành phải chọn tiểu ngạch.

Thực tế, theo các chuyên gia, khi đã từ chối con đường chính ngạch để chọn tiểu ngạch nhằm xuất sang sang TQ thì DN đã chọn lợi ích kinh tế cho chính bản thân họ mới làm, vì có mức thuế suất thấp.

Hơn nữa, năng lực của đa phần DN xuất khẩu nông sản Việt chỉ ở tầm thấp, không đủ năng lực đáp ứng về chất lượng, an toàn thực phẩm ở thị trường cao hơn. Trong khi thị trường Trung Quốc vẫn chấp nhận nông sản chất lượng vừa phải, năng lực cung ứng vừa phải, sản lượng xuất hàng hoá cũng vừa phải nên DN Việt chọn theo đường tiểu ngạch là tiện lợi nhất.

Nhưng đây cũng chính là rào cản lớn nhất, rủi ro nhất. Điều dễ nhận thấy là khi xuất khẩu tiểu ngạch đa số hợp đồng rất sơ sài khiến DN Việt phải “nắm đằng dao đằng lưỡi”.

Giới chuyên gia cho rằng với thị trường Trung Quốc nếu nông sản Việt cứ bỏ đường lớn mà đi đường nhỏ thì sẽ mãi mãi chịu thiệt thòi khi luôn ở thế bị động, bị ép giá.

Còn nếu có ý định dịch chuyển thị trường thì cũng cần quyết tâm lớn từ phía DN và Nhà nước. Dẫu biết đây là việc khó nhưng không phải là không làm được khi TPP và các hiệp định thương mại tự do (FTA) sẽ trao thêm nhiều cơ hội cho xuất khẩu nông sản.

Như mục tiêu đã đề ra là xuất khẩu nông lâm thuỷ sản năm 2016 cần đạt 31 tỷ USD (tăng gần 1 tỷ USD so với năm 2015), nhưng muốn đạt được mục tiêu này, việc xác định thị trường chiến lược cho từng ngành hàng nông sản cần đẩy mạnh hơn bao giờ hết chứ không thể còn hạn chế như hiện tại ngay từ thị trường Trung Quốc.

Trong khi đó, hệ thống thông tin và dự báo, phân tích thị trường của ta vào các thị trường lớn còn chưa thực sự mạnh. Đó là chưa kể việc xây dựng cơ sở dữ liệu cho từng chủng loại sản phẩm nông sản vào các thị trường lại yếu, thiếu mối liên hệ chặt chẽ giữa thương vụ và DN.

Điều cốt lõi lúc này nhằm hạn chế tác động tiêu cực từ thị trường Trung Quốc thì các cơ quan quản lý nhà nước và các địa phương nên sớm đẩy mạnh xúc tiến thương mại với các nước Việt Nam đã ký kết các FTA, các nước cùng tham gia TPP để hỗ trợ DN mở rộng thị trường xuất khẩu nông sản.

Thế Vinh