Theo báo cáo của Vụ Kế hoạch (Bộ NN&PTNT), mục tiêu là đến năm 2030, tăng trưởng GDP nông lâm thủy sản khoảng 3%/năm; tăng trưởng công nghiệp, dịch vụ nông thôn gấp 3 lần so với năm 2020. Mục tiêu cụ thể trong năm 2019: tốc độ tăng trưởng GDP toàn ngành trên 3,0%; giá trị sản xuất nông lâm thủy sản trên 3,11%, kim ngạch xuất khẩu (XK) trên 43 tỷ USD.

Doanh nghiệp chưa mặn mà

Trong bối cảnh quy mô sản xuất manh mún, nhỏ lẻ với hàng triệu nông dân và nhiều mảnh ruộng khác nhau, sản xuất theo chuỗi giá trị đã hình thành nhưng còn khiêm tốn, chưa đồng bộ, chủ yếu là xuất thô, ảnh hưởng lớn đến giá trị gia tăng cũng như thu nhập của nông dân và những thành tố tham gia chuỗi…

Vì vậy, để phát triển nông nghiệp bền vững cần có kế hoạch dài hạn với sự cam kết tham gia cả hai phía công và tư trong đầu tư các dự án vào nông nghiệp.

Tuy nhiên, Ban Thư ký Đối tác phát triển nông nghiệp bền vững (PSAV), Bộ NN&PTNT cho biết, thời gian qua, phối hợp giữa các trưởng nhóm công và tư chưa thực sự chặt chẽ, tham gia các hoạt động là tự nguyện nên các thành viên chưa nhận thấy rõ vai trò và trách nhiệm để có cam kết rõ ràng.

Các nhóm chưa thu hút thêm được thành viên hợp tác mới, đặc biệt là các doanh nghiệp (DN) trong nước. Các dự án tại các địa phương thường có quy mô nhỏ, chưa có sự phối hợp nhiều công ty cùng thực hiện dự án…

Ông Tống Xuân Chinh, Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi, đại diện nhóm hợp tác công – tư (PPP) ngành hàng chăn nuôi, cho biết nhóm hiện mới có sự tham dự của ba công ty là CTCP Chăn nuôi CP Việt Nam, Tập đoàn Hùng Nhơn và Tập đoàn De Hues, bao gồm 4 tiểu nhóm là lợn, bò sữa, gia cầm và thức ăn.

Trong đó, riêng đối với mặt hàng sữa, nhu cầu nguyên liệu sữa tươi trong nước rất lớn. Việt Nam và Trung Quốc cũng vừa ký nghị định thư về XK sữa, sẽ là cơ hội cho ngành sữa Việt Nam phát triển.

Tuy nhiên, sữa là sản phẩm đặc thù bắt buộc người dân phải liên kết với DN sản xuất, chế biến, song hiện nay, nhóm công tác vẫn chưa có bất kỳ DN sữa nào tham gia.

Theo ông Lê Thành, Viện trưởng Viện Kinh tế Nông nghiệp hữu cơ (nhóm PPP ngành rau quả), năm 2018, XK rau quả Việt Nam đã vượt qua con số 3,8 tỷ USD, nhưng thực tế cho thấy mật độ phải "giải cứu" của ngành rau quả là đáng lo nhất. Muốn chấm dứt tình trạng này chỉ có cách thu hút DN đầu tư xây dựng chuỗi sản xuất trong ngành rau quả.

Hiện nay, một trong những nguyên nhân khiến DN kém mặn mà là do chính sách hỗ trợ trong các văn bản rất nhiều nhưng đi vào ngành rau quả còn ít. Vì vậy, cần chính sách phát triển các nhà máy, có tiêu chí rõ ràng để hỗ trợ.

"Ví dụ, nhà máy phát triển công nghệ cao, giúp cho 20.000 hộ nông dân thoát nghèo, cần chính sách khác; còn nếu nhà máy chỉ làm ra 2-3 tỷ đồng doanh thu, chỉ liên kết với khoảng 100 hộ nông dân lại cần chính sách khác. Quan điểm là nhà máy quy mô lớn sẽ tiếp cận với các khách hàng lớn, nông dân tham gia chuỗi giá trị sẽ không phải lo "bóc ngắn cắn dài", hạn chế được tình trạng được mùa mất giá", ông Thành nhấn mạnh.

Đồng thời, cần phải phân rõ vai trò, nhiệm vụ của từng cấp trong hợp tác PPP. Cụ thể, Trung ương tập trung xây dựng chính sách hiệu quả, ở địa phương phải hỗ trợ nông dân tham gia chuỗi liên kết, cung cấp giống, vật tư nông nghiệp.

Trong đó, cấp huyện, cấp xã hỗ trợ thành lập các không gian sinh hoạt HTX, trung tâm hỗ trợ nông dân phải được đối xử bình đẳng khi tiếp cận các nguồn lực hỗ trợ của Nhà nước…

Tăng hấp dẫn khu vực tư

Ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn, cho rằng cần phải kéo DN tư nhân trong nước tham gia PSAV bằng các cơ chế cụ thể.

Hiện nay, DN thiếu nhất là thông tin, như năm 2018 có nhiều nghị định mới hỗ trợ DN đầu tư vào nông nghiệp nhưng thực tế nhiều DN không biết hết các nghị định này.

Ông Nguyễn Hoài Nam, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và XK thủy sản Việt Nam (Vasep), cũng cho biết hiện nay, người nông dân sản xuất, DN chế biến và XK biết ít về các chương trình PSAV.

"Nếu có nhiều thông tin về góc độ hoạt động, hiệu quả, tác động, việc tham gia của DN tư nhân trong nước sẽ cộng hưởng lên. Trong đó, phải làm sao để khu vực tư nhân biết tới các văn bản hỗ trợ của Nhà nước, thấy được bức tranh tổng quan về PSAV. Việc này là cần thiết, Hiệp hội sẽ trao đổi để có thêm người dân, DN chế biến và XK biết tới tác động của các chương trình PPP", ông Nam khẳng định.

Kiến nghị về chính sách, đại diện nhóm PPP ngành hàng hồ tiêu mong muốn Bộ NN&PTNT xây dựng chiến lược huy động nguồn lực cho nhóm PPP, bổ sung dòng ngân sách từ khối công cho các hoạt động PPP, có cơ chế khuyến khích, tăng cường liên kết sản xuất, nghiên cứu, cập nhật và chia sẻ thông tin về chi phí sản xuất hồ tiêu thực tế nhằm đảm bảo thương mại công bằng…

Với sự tham gia của 29 công ty chè Việt Nam và các công ty thu mua chè quốc tế, bà Nguyễn Thị Ánh Hồng, Tổng Thư ký Hiệp hội Chè Việt Nam (nhóm công tác chè), mong muốn ký kết bản thoả thuận ghi nhớ giữa các thành viên của khối công và khối tư để cùng thực hiện các hoạt động nâng cao giá trị ngành chè.

Theo Thứ trưởng Lê Quốc Doanh, câu chuyện PPP là cách tiếp cận để khai thác các nguồn lực hỗ trợ cho ngành nông nghiệp phát triển. Mấy năm vừa qua có sự chuyển mình, có sự tham gia của cộng đồng DN, hiệp hội, địa phương. Có thể thấy, với tái cơ cấu nông nghiệp, thành tố quyết định là vai trò dẫn dắt của DN trong chuỗi giá trị rất quan trọng.

Tuy nhiên, ông Doanh cũng cho rằng hiện nay, vai trò của khu vực công chưa rõ, chưa hỗ trợ cho khối tư thường xuyên. Muốn DN tham gia phải làm sao để DN cảm thấy được hiệu quả. Trong ba năm qua, khối DN trong nước tăng nhanh, tỷ lệ tham gia PSAV tăng nhưng chưa tương xứng với kỳ vọng.

Đồng thời, đối với địa phương, Thứ trưởng Bộ NN&PTNT cho rằng ngay cả những cuộc họp diễn ra hàng năm như thế này cũng không thấy bóng dáng của chính quyền các địa phương tham dự.

Theo bà Marion Martinez, Giám đốc điều hành công ty TNHH Yara Việt Nam, trên cơ sở đánh giá các mô hình để nhân rộng cần chú trọng tạo ra kết nối giữa nông dân với DN tạo ra chuỗi giá trị, làm sao kết nối để nông dân sử dụng được những vật tư đầu vào nông nghiệp chất lượng, với giá thành thấp, hỗ trợ nông dân nguồn vốn vay, qua đó giải quyết tình trạng cung vượt cầu trong sản xuất nông sản, hướng đến phát triển bền vững.

Lê Thúy