Thực tế hiện nay cho thấy, nhiều chuỗi liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp đã hình thành, góp phần ổn định đầu ra, nâng cao chất lượng nông sản và gia tăng giá trị ngành hàng.

Chuỗi liên kết vẫn còn lỏng lẻo

Tại Hội thảo "Tham vấn ý kiến nội dung Dự thảo Nghị định về phát triển liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững", Giám đốc HTX Nấm Tam Đảo (Phú Thọ) Nguyễn Quốc Huy nhấn mạnh, giá trị của nông sản không chỉ được tạo nên từ quá trình sản xuất mà còn được hình thành từ sự liên kết bền chặt của toàn bộ chuỗi giá trị.

Khi người nông dân, HTX, doanh nghiệp và thị trường cùng “đồng hành”, nông sản sẽ có cơ hội nâng cao chất lượng, mở rộng thị trường, xây dựng thương hiệu và tạo ra giá trị gia tăng bền vững.

Theo thống kê của Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ NN&MT), đến nay, cả nước đã xây dựng được khoảng 7.000 liên kết giữa nông dân, HTX, doanh nghiệp. Đây cũng chính là những chuỗi giá trị và cũng là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản, hàng hoá.

Tuy nhiên, trong quá trình phát triển sản xuất kinh doanh, mối liên kết chuỗi thời gian qua cũng đã cho thấy những hạn chế nhất định. Trong đó, có những mối liên kết còn ngắn hạn. Tình trạng phá vỡ hợp đồng giữa các bên vẫn còn tồn tại do thiếu sự chia sẻ lợi ích. Nhiều HTX, doanh nghiệp đã liên kết với nhau nhưng vẫn chưa đầu tư vào các khâu sau thu hoạch như chế biến sâu, logistics… dẫn đến liên kết chưa bền vững, chưa mang lại giá trị gia tăng cao.

Từ góc độ đơn vị trực tiếp vận hành chuỗi, ông Lê Văn Việt, Chủ tịch HĐQT HTX Xuyên Việt (Hải Phòng) cho rằng HTX đã xây dựng được chuỗi liên kết với doanh nghiệp từ khâu giống, sản xuất, chế biến đến tiêu thụ và xuất khẩu. Nhưng hiện nay, HTX vẫn gặp không ít khó khăn khi tiếp cận chính sách hỗ trợ để tiếp tục phát triển và mở rộng chuỗi nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường. Nhất là các tổ chức tín dụng lúc nào cũng yêu cầu phải có tài sản thế chấp mới cho vay vốn.

Không chỉ khó khăn về nguồn lực, bà Tạ Thị Thu Hiền, Giám đốc Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Hồng Hà (Hài Nội) cho rằng, để doanh nghiệp, HTX liên kết được bền vững và ký được hợp đồng lâu dài thì chất lượng nông sản là yếu tố quan trọng. Nông sản, hàng hoá phải đảm bảo quy trình đã ký kết và truy xuất được nguồn gốc, có như vậy mới có thể xuất khẩu vào các thị trường khó tính. Tuy nhiên, vẫn có tình trạng nông sản không đảm bảo được các yêu cầu này nên vừa làm giảm uy tín của doanh nghiệp và nông sản trên thị trường, vừa khiến chuỗi bị đứt gãy.

Đáng chú ý, bên cạnh các nguyên nhân chủ quan đến từ các chủ thể trực tiếp tham gia liên kết, giới chuyên gia và các nhà quản lý chỉ rõ, căn nguyên sâu xa khiến các chuỗi liên kết chưa bền chặt còn nằm ở chính sách. Hệ thống hành lang pháp lý hiện hành dường như đang có độ trễ nhất định so với tốc độ phát triển của nền kinh tế.

Thứ trưởng Bộ NN&MT Võ Văn Hưng đánh giá, Nghị định 98/2018/NĐ-CP vẫn chưa thực sự theo kịp sự đổi mới trong liên kết hiện nay, nhất là sự yêu cầu về chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, liên kết theo chuỗi từ đầu vào đến chế biến sâu, logistics, xây dựng thương hiệu… để tạo thành một hệ sinh thái bền chặt.

Trong khi thị trường yêu cầu ngày càng cao về chất lượng tăng trưởng, hiệu quả, sức cạnh tranh và tính bền vững. Do đó, nếu chính sách không điều chỉnh kịp thời, phù hợp với yêu cầu của thị trường thì các HTX, doanh nghiệp… khó phát triển các chuỗi giá trị bền vững để thực hiện mục tiêu phát triển nền nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh.

Hỗ trợ phải đặc thù, thực chất

Để hóa giải những điểm nghẽn mang tính hệ thống này, việc ban hành một Nghị định mới thay thế Nghị định 98 là yêu cầu cấp bách. Định hướng cốt lõi được đặt ra là các cơ chế hỗ trợ sắp tới phải mang tính đặc thù và đi vào thực chất. Từ thực tế này, ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, cho biết một nền nông nghiệp phát triển không thể dựa trên sản xuất nhỏ lẻ mà phải xuất phát từ các chuỗi giá trị hiện đại.

Do đó, dự thảo nghị định mới (sửa đổi Nghị định 98) hiện đã được xây dựng với quan điểm chuyển mạnh từ tư duy hỗ trợ sản xuất nông nghiệp sang tư duy phát triển kinh tế nông nghiệp; từ hỗ trợ đơn lẻ sang kiến tạo hệ sinh thái liên kết chuỗi giá trị; từ liên kết ngắn hạn sang hợp tác dài hạn trên cơ sở hài hòa lợi ích và chia sẻ trách nhiệm giữa các chủ thể.

Trong đó, các nhóm chính sách hỗ trợ về tư vấn phát triển liên kết; hạ tầng, máy móc, logistics; phát triển sản xuất và thị trường; khoa học công nghệ - chuyển đổi số - xanh và tài chính, quản trị rủi ro cũng đã được bổ sung. Dự thảo hướng tới đơn giản hóa quy trình, áp dụng hồ sơ điện tử và mở rộng khả năng huy động các nguồn lực phục vụ phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp.

Mặc dù khung chính sách mới mở ra nhiều kỳ vọng, song các HTX vẫn bày tỏ sự trăn trở về khả năng thực thi trong thực tế. Ông Lê Văn Việt cho rằng mô hình kinh tế tập thể, với nòng cốt là HTX hiện rất khó tiếp cận chính sách hỗ trợ, nhất là chính sách hỗ trợ về tài chính. Do đó, cần có những cơ chế đặc thù hơn để hỗ trợ mô hình kinh tế này.

Bên cạnh đó, việc phân bổ chính sách làm sao để bao phủ toàn diện chuỗi sản xuất cũng là bài toán lớn. Bà Vũ Thị Thuỷ, Giám đốc HTX 3T Nông sản Cao Phong (Phú Thọ), cho biết nhiều chính sách hỗ trợ liên kết chuỗi sẽ được đưa từ tỉnh về xã- nơi HTX phát triển sản xuất kinh doanh. Nhưng hiện nay, các thành viên HTX nằm ở 3 xã khác nhau. Vậy, chính sách hỗ trợ về liên kết chuỗi có đảm bảo cho được hết các thành viên trong HTX tiếp cận hay không? Nếu không giải quyết được vấn đề này thì khâu sản xuất rất khó đáp ứng theo một quy trình đồng nhất. Trong khi đây là yêu cầu quan trọng để HTX liên kết lâu dài với doanh nghiệp.

Những băn khoăn này một lần nữa khẳng định sự thành-bại của một chính sách không nằm ở những văn bản quy phạm cứng nhắc, mà là khả năng ứng dụng trong thực tiễn. Như bà Đặng Thị Hải Yến, Giám đốc HTX Sản xuất và Thương mại dịch vụ Bản Việt (Thái Nguyên), chia sẻ một chuỗi liên kết thực sự bền vững không thể được viết trên giấy mà phải tạo thành từ uy tín, sự chia sẻ giữa các bên mới có thể giữ được lời hứa qua từng mùa vụ.

Huyền Trang