HTX thúc đẩy làng nghề, tạo sinh kế bền vững

Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề làm nón ở làng Chuông, nghệ nhân Tạ Thu Hương hiểu rõ những khó khăn của các hộ sản xuất truyền thống. Tay nghề và kinh nghiệm là lợi thế, nhưng để duy trì sinh kế, người làm nghề còn cần nguồn nguyên liệu, thị trường và khả năng tiếp cận khách hàng.

Từ hộ kinh doanh cá thể, bà Hương thành lập HTX Mây tre nón lá Thu Hương (tại xã Thanh Oai) với 7 thành viên. Theo bà, tư cách pháp nhân giúp HTX đủ điều kiện ký hợp đồng với doanh nghiệp xuất nhập khẩu, công ty thương mại và đơn vị lữ hành; đồng thời tạo đầu mối thu mua sản phẩm cho người dân.

“Muốn bà con gắn bó với nghề thì phải tạo được thị trường. HTX luôn chủ động tìm kiếm khách hàng, mở rộng kênh tiêu thụ và vận động các hộ thu gom sản phẩm về HTX để cùng phát triển lâu dài”, bà Tạ Thu Hương chia sẻ.

Thay vì mỗi hộ tự lo nguyên liệu, quảng bá và tiêu thụ, HTX tập hợp nguồn lực, tổ chức bộ máy điều hành, kế toán và xây dựng phương án kinh doanh bài bản hơn. Liên kết giúp người làm nghề giảm bớt gánh nặng tìm đầu ra, tăng khả năng tiếp cận đối tác và có điều kiện sản xuất theo nhu cầu thị trường. Khi tiêu thụ ổn định hơn, người dân có thêm động lực duy trì nghề, đầu tư sản xuất và truyền kỹ năng cho thế hệ sau.

Mô hình của HTX cũng tạo việc làm phù hợp với nhiều nhóm lao động. Người trẻ phụ trách bán hàng trực tuyến, quảng bá trên nền tảng số và giao tiếp với khách quốc tế bằng ngoại ngữ; phụ nữ trung niên, người cao tuổi có thể tham gia các công đoạn làm nón phù hợp với sức khỏe.

Nhờ đó, kinh tế làng nghề vừa phát huy kinh nghiệm của người lớn tuổi, vừa mở thêm cơ hội để lao động trẻ ứng dụng kỹ năng mới và tạo thu nhập tại địa phương.

Tại Bát Tràng, HTX Sản xuất Kinh doanh Gốm Tân Thịnh cho thấy hướng phát triển dựa trên đổi mới sản phẩm, xây dựng thương hiệu và khai thác giá trị văn hóa. Nghệ nhân ưu tú Trần Đức Tân, Giám đốc HTX, cho rằng HTX không chỉ là đơn vị sản xuất kinh doanh mà còn là cầu nối giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa.

“Một miếng đất sét tưởng chừng vô tri, qua bàn tay người nghệ nhân có thể trở thành tác phẩm mang hồn cốt văn hóa. Điều kỳ diệu ấy không nằm ở vật liệu mà nằm ở con người”, ông Trần Đức Tân chia sẻ.

HTX phát triển các dòng sản phẩm OCOP 5 sao, giữ kỹ thuật men truyền thống, nghiên cứu men nghệ thuật mới và đưa câu chuyện văn hóa vào thiết kế. Đơn vị hướng tới phân khúc quà tặng văn hóa, quà tặng ngoại giao và sản phẩm du lịch cao cấp; tiêu biểu là bộ sản phẩm OCOP 5 sao “Gốm men suối ngọc”.

Định hướng này giúp sản phẩm vượt khỏi cạnh tranh thuần túy về công năng và giá bán. Thiết kế khác biệt, chất lượng và câu chuyện văn hóa có thể tạo lợi thế trên thị trường, mở cơ hội tiếp cận khách hàng ở phân khúc giá trị cao hơn. Mỗi sản phẩm gốm đồng thời trở thành phương tiện quảng bá hình ảnh Bát Tràng và Hà Nội, kết nối sản xuất với thương mại và du lịch.

Theo ông Hoàng Tiến Dũng, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Bát Tràng, địa phương hiện có 6 HTX hoạt động trong lĩnh vực thương mại, dịch vụ gắn với nghề gốm. Các HTX duy trì sản xuất, đổi mới mẫu mã, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường và phát triển du lịch làng nghề.

Các HTX gốm sứ tại địa phương tạo việc làm ổn định cho khoảng 200 lao động, với thu nhập bình quân 10–15 triệu đồng/người/tháng. Doanh thu mỗi HTX dao động từ 60 đến 800 triệu đồng/tháng, tùy quy mô. Những con số này cho thấy đóng góp của HTX không chỉ nằm ở khâu chế tác mà còn ở thương mại, dịch vụ và các hoạt động liên quan.

HTX Tân Thịnh còn là nơi thực tập của sinh viên ngành mỹ thuật, tạo điều kiện phát triển ý tưởng thiết kế, nghiên cứu tái chế sản phẩm gốm hỏng và phế thải sản xuất theo hướng kinh tế tuần hoàn. Kết nối với nguồn nhân lực trẻ giúp làng nghề tiếp nhận ý tưởng mới, đồng thời tìm cách sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.

Đáng chú ý, không chỉ sản xuất đơn thuần, các HTX đang chủ động đa dạng dịch vụ để nâng cao hiệu quả hoạt động. Như HTX Mây tre nón lá Thu Hương đang kết nối sản xuất với du lịch trải nghiệm.

Với sự hỗ trợ của địa phương xây dựng điểm giới thiệu sản phẩm OCOP tại sân đình làng, HTX đón các đoàn khách trong và ngoài nước tham quan, tìm hiểu quy trình làm nón. Hoạt động này vừa quảng bá sản phẩm, vừa mở thêm cơ hội tiêu thụ và giúp du khách hiểu giá trị nghề thủ công.

Theo bà Tạ Thu Hương, các làng nghề cần không chỉ vốn mà còn không gian phát triển. Khu giới thiệu sản phẩm, điểm check-in, nơi nghỉ chân và trung tâm quảng bá OCOP có thể tăng sức hút du lịch, tạo thêm cơ hội kinh doanh cho người dân.

Khi được kết nối với hạ tầng và hoạt động xúc tiến phù hợp, HTX có thể mở rộng thị trường, còn cộng đồng có thêm việc làm từ sản xuất, bán hàng và dịch vụ đón khách.

Thực tiễn tại làng Chuông và Bát Tràng cho thấy HTX có thể tổ chức lại sản xuất, mở rộng đầu ra, tạo việc làm và nâng giá trị nghề truyền thống. Tuy nhiên, hiệu quả không tự đến từ việc thành lập HTX mà phụ thuộc vào năng lực quản trị, khả năng tìm kiếm thị trường và lợi ích thực chất dành cho thành viên.

Các HTX cần xây dựng phương án kinh doanh sát nhu cầu, duy trì chất lượng sản phẩm, phát triển thương hiệu, ứng dụng công nghệ số và minh bạch trong phân phối lợi ích. Chính quyền địa phương có thể hỗ trợ xúc tiến thương mại, đào tạo, chuyển đổi số, không gian trưng bày và kết nối du lịch, qua đó tăng năng lực tự chủ của HTX.

Từ nón lá làng Chuông đến gốm Bát Tràng, kinh tế tập thể đang kết nối tay nghề, tri thức và nguồn lực cộng đồng thành giá trị kinh tế cụ thể. Khi liên kết và thị trường được củng cố, HTX có thể trở thành động lực phát triển địa phương, đồng thời bảo tồn di sản và tạo sinh kế lâu dài cho người dân.