Chỉ nhìn lướt qua hàng loạt cần cẩu và các công trình xây dựng ở Tp.HCM và Đà Nẵng, các chuyên gia đến từ Tạp chí kinh tế The Economist (Anh quốc) nhìn nhận thấy một Việt Nam đang trên đà phát triển. Hạ tầng truyền thông cũng đang thay đổi nhanh chóng và Việt Nam được cho là có mức độ kết nối kỹ thuật số ấn tượng so với một quốc gia đang phát triển.

Vẫn trên đà phát triển

Ông Jon Fasman, Trưởng văn phòng khu vực Đông Nam Á của The Economist, cho rằng chính sách hoạch định kinh tế dài hạn và ổn định của Chính phủ đã giúp nguồn đầu tư trực tiếp của nước ngoài vào Việt Nam tăng mạnh. Việt Nam đang tiến gần dòng chảy kinh tế toàn cầu, nhưng vị trí địa lý cũng cho thấy quốc gia này gắn chặt với chuỗi cung ứng trong khu vực.

Nhìn lại năm 2016, giới chuyên gia nhận định đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tiếp tục là yếu tố quan trọng thúc đẩy thương mại và kinh tế nói chung. Với giá nhân công rẻ, tinh thần mở cửa sâu rộng và lợi thế về mặt địa lý, Việt Nam luôn là điểm thu hút đầu tư của các tập đoàn đa quốc gia. Vốn thực hiện năm 2016 ước đạt 15,6 tỷ USD (tăng 8% so với cùng kỳ) trong khi vốn đăng ký đạt khoảng 19,6 tỷ USD.

Thống kê cho thấy các nhà đầu tư nước ngoài đóng góp khoảng 18% vào GDP Việt Nam, chiếm 1/4 tổng giá trị đầu tư, 2/3 tổng giá trị xuất khẩu, chủ yếu là ở các mặt hàng điện tử như máy tính, điện thoại, chip máy tính, camera và phương tiện vận chuyển.

Việt Nam cần phải nỗ lực khẳng định vị thế của mình như một trung tâm của khu vực về công nghệ và đổi mới.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp (DN) FDI cũng mang đến các nguồn công nghệ mới, kinh nghiệm quản lý cũng như kiến thức về thị trường đến Việt Nam. Tuy vậy, các DN nội địa chưa thật sự kết nối sâu với các DN FDI, dẫn tới việc các DN FDI hoạt động riêng biệt hơn là chất xúc tác và lan tỏa cho tăng trưởng kinh tế.

Theo dự báo của Ngân hàng United Overseas Bank (UOB), trong 3 – 5 năm tới, ngành năng lượng – tài nguyên thiên nhiên, ngành xây dựng và bất động sản sẽ là các lĩnh vực hưởng lợi nhiều nhất từ vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), khi Việt Nam nâng cấp cơ sở hạ tầng để thúc đẩy kinh tế và phát triển xã hội. Trong đó, quan trọng nhất là đầu tư phát triển hạ tầng năng lượng để đáp ứng nhu cầu của quốc gia.

Giới chuyên gia quốc tế cho rằng lĩnh vực sản xuất chiếm tỷ trọng cao trong xuất khẩu của Việt Nam, đây sẽ là tiền đề để các tập đoàn đa quốc gia mở rộng phát triển tại đây và dịch chuyển từ các trung tâm khác của khu vực.

Nhưng, vấn đề đặt ra là làm thế nào Việt Nam có được vị thế tốt nhất để đón dòng đầu tư mới vào các thị trường mới nổi; Việt Nam có chuẩn bị tốt để tận dụng cơ hội từ sự chuyển dịch trong cơ cấu nền kinh tế toàn cầu và khu vực?

Có tranh thủ ngoại lực?

Như lưu ý từ nhóm nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (WB) và Bộ Kế hoạch & Đầu tư, khu vực DN FDI đã đóng góp trên 50% giá trị công nghiệp chế tạo và gần 70% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam.

Tuy nhiên, sự kết nối giữa họ với các DN trong nước vẫn chưa diễn ra, nhất là ở một số ngành quan trọng, gây cản trở cho tăng năng suất thông qua chuyển giao công nghệ và nâng cao trình độ quản lý.

Trong các dự án FDI có quá ít liên doanh (khoảng 80% FDI ở Việt Nam là DN 100% vốn nước ngoài) và sự liên kết hàng dọc giữa FDI với các công ty trong nước rất yếu (chỉ khoảng một phần tư đầu vào của FDI được mua tại Việt Nam, trong đó một tỷ lệ đáng kể lại là mua của các DN FDI khác).

Với năng lực của cả DN nhà nước và DN tư nhân trong nước còn nhiều hạn chế, rõ ràng nội lực của Việt Nam yếu nên không tranh thủ được ngoại lực một cách có hiệu quả. Vì vậy, giới chuyên gia khuyến nghị rằng tiến trình công nghiệp hoá đang diễn ra nhanh chóng, nhưng vẫn còn nhiều việc phải làm nếu Việt Nam muốn trở thành nước công nghiệp hoá toàn diện. Vấn đề là Việt Nam cần phải nỗ lực khẳng định vị thế của mình như một trung tâm của khu vực về công nghệ và đổi mới.

Thực ra, đầu tư trực tiếp nước ngoài lớn tại Việt Nam đã thúc đẩy sự tăng trưởng, tạo ra hàng triệu việc làm và mở thêm khả năng cho DN Việt Nam hội nhập vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, sự cạnh tranh tiềm ẩn trong định hướng xuất khẩu của các DN này vẫn là một động lực bất biến để tăng năng suất và đổi mới sáng tạo, mặc dù không nhất thiết phải thực hiện ở Việt Nam. Vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu là công việc lắp ráp, đóng góp rất thấp trong giá trị gia tăng. Những công việc này đang hạn chế tác động lan tỏa công nghệ đối với các DN trong nước.

Ngành công nghiệp nghiên cứu ứng dụng/lập trình non trẻ ở Tp.HCM và Đà Nẵng có thể dẫn đến loại hình nghiên cứu phát triển (R&D) mà Trung Quốc và Ấn Độ đã thiết lập. Các DN này có cung cấp cơ hội việc làm cho những người được đào tạo về công nghệ thông tin, nhưng tác động lan tỏa không phải là tự động mà có.

Những DN FDI này có các kênh thông tin liên lạc với Chính phủ và có vai trò trong nền kinh tế nên dễ được quan tâm và đáp ứng hơn. Tuy nhiên, kinh nghiệm của Singapore cho thấy, các DN trong nước tìm cách tham gia vào chuỗi cung ứng cần phải có một hệ thống hỗ trợ để nâng cao khả năng đáp ứng về giá cả, chất lượng và tính kịp thời đối với các yêu cầu của các công ty đa quốc gia, cũng như cần một hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia phát triển tốt để dịch chuyển khỏi nhiệm vụ lắp ráp sang các hoạt động đóng góp nhiều giá trị gia tăng hơn.

Thế Vinh