Nhân dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925-21/6/2026), Tạp chí Kinh doanh (VnBusiness) đã có cuộc trao đổi với  TS Ninh Đức Hùng, chuyên gia phát triển HTX và sản phẩm OCOP xung quanh nội dung này.

Báo chí đồng hành kiến tạo động lực mới cho KTTT

Thưa Tiến sĩ, Luật HTX năm 2023 đã định vị lại một cách toàn diện tư duy phát triển của khu vực KTTT dưới góc nhìn thị trường hiện đại. Ông nhìn nhận thế nào về vai trò của  báo chí đối với khu vực KTTT, HTX?

Trong giai đoạn mang tính "bứt phá" và "bản lề" này, tôi cho rằng báo chí không chỉ là người quan sát, mà là một "động lực kiến tạo" – một thành tố không thể tách rời trong hệ sinh thái phát triển KTTT. Tầm vóc và sứ mệnh của báo chí đối với KTTT, HTX cần được nhìn nhận ở 4 khía cạnh trọng tâm sau:

Đầu tiên là sứ mệnh "Phá băng" định kiến và "Kiến tạo" nhận thức mới: Nhiều năm qua, KTTT, HTX vẫn phải đối mặt với những rào cản từ định kiến xã hội về mô hình HTX kiểu cũ (yếu kém, bao cấp, manh mún). Sứ mệnh đầu tiên và quan trọng nhất của báo chí là "phá băng" những định kiến này.

Với Luật HTX 2023, các khái niệm mới như: đa dạng hóa thành viên (thành viên chính thức, thành viên liên kết góp vốn, thành viên liên kết không góp vốn), mở rộng huy động vốn, ứng dụng công nghệ, liên kết doanh nghiệp... cần được truyền tải sâu rộng. Báo chí có sứ mệnh đưa những "ngôn ngữ luật" trở thành ngôn ngữ đời sống, giúp hệ thống chính trị, người dân, doanh nghiệp và đặc biệt là chính các HTX cần phải hiểu đúng, nhận thức đầy đủ về một diện mạo mới của HTX: hiện đại, năng động và hiệu quả. Báo chí là người "cầm trịch" để thay đổi tư duy xã hội, khẳng định KTTT là một thành phần kinh tế quan trọng, bình đẳng và cạnh tranh sòng phẳng trên thị trường.

Thứ hai là sứ mệnh "Cầu nối" chiến lược và "Xúc tiến" thị trường. Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, sản xuất giỏi là chưa đủ, mà phải bán được hàng và tích hợp được vào chuỗi giá trị toàn cầu. Báo chí chính là "kênh xúc tiến thương mại phi truyền thống" nhưng hiệu quả nhất.

Báo chí không chỉ đơn thuần đưa tin, mà phải trở thành cầu nối chiến lược giữa HTX với Doanh nghiệp, Nhà đầu tư và Người tiêu dùng. Qua các bài viết, phóng sự, báo chí giúp minh bạch hóa thông tin, xây dựng thương hiệu, định vị giá trị sản phẩm OCOP, sản phẩm xanh, sạch của các HTX. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, các cơ quan báo chí, truyền thông, tiêu biểu như Tạp chí Kinh Doanh của Liên minh HTX Việt Nam, đóng vai trò như những "sàn giao dịch thông tin", giúp HTX tìm kiếm đối tác, thu hút nhà đầu tư, và tiếp cận các thị trường lớn (kể cả quốc tế qua các hiệp định như EVFTA).

Thứ ba là sứ mệnh "Đồng hành, phản biện" để tháo gỡ điểm nghẽn thể chế. Luật HTX 2023 đã mở ra một hành lang pháp lý thông thoáng, quy định các nhóm chính sách hỗ trợ (về đất đai, thuế, tín dụng, công nghệ...). Tuy nhiên, từ Luật đến thực tiễn luôn có những độ trễ và vướng mắc (ví dụ: Nghị định 113/2024/NĐ-CP đang triển khai).

Lúc này, báo chí thể hiện tầm vóc của mình thông qua chức năng phản biện xã hội và giám sát. Báo chí là tiếng nói của các HTX, phản ánh sinh động "hơi thở" của thị trường, chỉ ra những rào cản, những "điểm nghẽn" trong khâu thực thi chính sách tại cơ sở (ví dụ: khó tiếp cận vốn, vướng mắc về đất đai). Từ những bài toán thực tiễn đó, báo chí góp phần tham mưu, kiến nghị để Đảng, Nhà nước, Chính phủ và các cơ quan quản lý điều chỉnh, hoàn thiện chính sách kịp thời, "nắn dòng" cơ chế đi đúng hướng.

Thứ tư là sứ mệnh "Truyền cảm hứng" và lan tỏa khát vọng vươn lên. KTTT, HTX cần những câu chuyện truyền cảm hứng. Báo chí có sứ mệnh phát hiện, tôn vinh và nhân rộng những mô hình HTX kiểu mới, những "ngôi sao HTX" làm ăn hiệu quả, những giám đốc HTX thế hệ mới (trẻ, năng động, am hiểu công nghệ).

Việc lan tỏa những cách làm hay, những tấm gương vượt khó vươn lên không chỉ khích lệ tinh thần mà còn tạo ra động lực thực tế, "cầm tay chỉ việc" cho các HTX khác học hỏi. Báo chí cần thắp lên khát vọng làm giàu từ mô hình KTTT, minh chứng rằng: Tham gia HTX không chỉ là để thoát nghèo, mà là để làm giàu chính đáng, vươn tầm quốc tế và góp phần phát triển cộng đồng bền vững.

Có thể thấy, trong kỷ nguyên của Luật HTX 2023 và chuyển đổi số, dòng báo chí viết về KTTT, HTX – trong đó có vai trò mũi nhọn của Tạp chí Kinh Doanh – mang một “tầm vóc lớn lao và sứ mệnh vẻ vang”. Báo chí không chỉ "đi theo" phản ánh, mà phải "đi cùng" để kiến tạo, "đi trước" để định hướng. Báo chí chính là người bạn đồng hành tin cậy, lực lượng tiên phong mở đường, đưa khu vực KTTT, HTX Việt Nam thực sự cất cánh, khẳng định vị thế vững chắc trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Hiện, kinh tế xanh, kinh tế số đang tạo ra không ít những thách thức về chuyển đổi số, thực thi các tiêu chuẩn ESG cho HTX. Đâu là vai trò của báo chí trong việc hỗ trợ, tháo gỡ khó khăn cho các HTX, thưa ông?

Hiện có hai trụ cột mang tính quyết định sự sống còn và năng lực cạnh tranh của khu vực KTTT, HTX hiện nay: “Chuyển đổi số” và “Thực thi tiêu chuẩn ESG”.

Kinh tế xanh, kinh tế số và ESG không còn là lựa chọn, mà đã trở thành "vé thông hành" bắt buộc để các HTX thâm nhập sâu vào các chuỗi giá trị lớn, đặc biệt là khi tiếp cận thị trường xuất khẩu.

Tuy nhiên, đối với phần lớn HTX – nơi nguồn lực (vốn, công nghệ, nhân lực) còn hạn chế – thì đây quả thực là một thách thức khổng lồ. Trong bối cảnh đó, vai trò của báo chí không chỉ dừng lại ở việc phản ánh khó khăn, mà phải thực sự trở thành một "bà đỡ", một công cụ giải pháp để tháo gỡ khó khăn cho HTX. Tôi đánh giá vai trò này thể hiện qua 3 chức năng cốt lõi:

Đầu tiên là vai trò "Giải mã" và Bình dân hóa các khái niệm mới. Thách thức lớn nhất của HTX hiện nay không hẳn là thiếu tiền, mà là "thiếu hiểu biết đúng" về những xu hướng mới.

Chuyển đổi số, ESG, Tín chỉ carbon, Kinh tế tuần hoàn... thường xuất hiện dưới dạng các thuật ngữ chuyên môn phức tạp, hàn lâm. Báo chí cần "giải mã" và "bình dân hóa" các khái niệm này.

Bằng ngôn ngữ giản dị, gần gũi với nhà nông, thành viên HTX, báo chí giúp họ hiểu rõ: Chuyển đổi số không nhất thiết phải là AI hay Big Data ngay lập tức, mà có thể bắt đầu từ việc dùng smartphone để cập nhật nhật ký sản xuất điện tử, bán hàng qua Zalo, Tiktok, hay quản lý thu chi bằng phần mềm kế toán.

Tiếp đến là vai trò "Cố vấn thông tin" và Kết nối nguồn lực chuyển đổi. HTX rất cần biết "Bắt đầu từ đâu?", "Làm thế nào?" và "Lấy nguồn lực từ đâu?". Báo chí đóng vai trò như một kênh cố vấn tin cậy, cung cấp các gói giải pháp thông tin hữu ích: Chia sẻ cẩm nang, mô hình mẫu. Báo chí cần tăng cường các tuyến bài dạng "Cầm tay chỉ việc", giới thiệu cặn kẽ quy trình chuyển đổi số của một HTX điển hình (từ chi phí, cách làm, đến hiệu quả thực tế).

Những câu chuyện "người thật việc thật" về các HTX ứng dụng IoT vào tưới tiêu tự động, hay áp dụng truy xuất nguồn gốc bằng Blockchain sẽ là những bài học sinh động nhất. Kết nối hệ sinh thái hỗ trợ: Báo chí đóng vai trò trung gian, kết nối HTX với các nhà cung cấp giải pháp công nghệ có các gói ưu đãi dành riêng cho nông nghiệp; kết nối với các tổ chức tín dụng xanh, quỹ môi trường để tìm kiếm nguồn vốn ưu đãi cho các dự án phát triển bền vững (ESG). Báo chí giúp "ráp nối" nhu cầu của HTX với các chính sách hỗ trợ từ Nhà nước, từ Liên minh HTX Việt Nam.

Đi liền với đó là vai trò "Cảnh báo" rủi ro và Phản biện chính sách để hoàn thiện hệ sinh thái. Trong quá trình chuyển đổi số và áp dụng ESG, các HTX cũng phải đối mặt với nhiều rủi ro: từ nguy cơ đầu tư lãng phí, sai công nghệ, đến rủi ro an ninh mạng, hoặc rơi vào bẫy "tẩy xanh" (quảng cáo xanh nhưng không thực chất).

Chức năng cảnh báo: Báo chí cần đi đầu trong việc chỉ ra những "vết xe đổ", cảnh báo những rủi ro này để các HTX phòng tránh, lựa chọn lộ trình chuyển đổi phù hợp với nguồn lực và quy mô của mình.

Tiếng nói phản biện tháo gỡ điểm nghẽn: Quá trình xanh hóa và số hóa đòi hỏi một hệ thống cơ sở hạ tầng, dữ liệu đồng bộ và chính sách ưu đãi đột phá. Báo chí là kênh để các HTX kiến nghị những "điểm nghẽn" thực tế.

 Ví dụ, chính sách vay vốn ưu đãi cho nông nghiệp công nghệ cao còn phức tạp, thủ tục cấp mã số vùng trồng còn chậm, hạ tầng viễn thông nông thôn chưa đồng bộ. Thông qua báo chí, những khó khăn này sẽ đến trực tiếp với các cơ quan lập pháp và hành pháp, góp phần kiến tạo môi trường pháp lý thuận lợi hơn cho HTX.

Như vậy, trước áp lực khổng lồ từ chuyển đổi số và xu thế phát triển xanh, ESG, báo chí (mà tiên phong là hệ thống báo chí của Liên minh HTX) không thể chỉ đứng ngoài "vỗ tay" hay đưa tin xuôi chiều. Báo chí phải dấn thân, trở thành người "phiên dịch" kiến thức, người "cố vấn" lộ trình, và người "kết nối" nguồn lực. Thực hiện tốt vai trò này, báo chí sẽ là đòn bẩy quan trọng, giúp các HTX vượt qua thác ghềnh, tự tin làm chủ công nghệ, tuân thủ ESG và bước vào chuỗi cung ứng toàn cầu với vị thế của những tổ chức kinh tế tập thể hiện đại và có trách nhiệm.

Nhà báo viết về HTX cần một cái đầu lạnh và một trái tim nóng

Mô hình HTX vừa thể hiện vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế thị trường vừa thể hiện tính nhân văn, bảo đảm an sinh xã hội thông qua liên kết hợp tác. Ông có kỳ vọng gì về những người  làm  báo khi tiếp cận với HTX?

Đây là là "bản sắc kép" của HTX. Khác với doanh nghiệp thông thường sinh ra chủ yếu để tối đa hóa lợi nhuận cho các cổ đông, HTX ra đời nhằm tối đa hóa lợi ích cho các thành viên và cộng đồng. Một HTX thành công là sự hòa quyện tuyệt vời giữa tính "thị trường" (hiệu quả, cạnh tranh) và tính "nhân văn" (tương trợ, chia sẻ, không ai bị bỏ lại phía sau).

"Viết về HTX đòi hỏi người làm báo phải hội tụ cả một cái đầu lạnh để phân tích khách quan và một trái tim nóng để đồng hành cùng cộng đồng."

Chính vì đối tượng phản ánh mang tính đặc thù cao như vậy, khi những người làm báo tiếp cận với mảng đề tài KTTT, HTX, kỳ vọng đầu tiên của tôi là nhà báo hãy thay đổi hệ quy chiếu khi đánh giá một HTX.

Nếu chỉ nhìn vào báo cáo tài chính, doanh thu hay lợi nhuận thuần túy, chúng ta có thể sẽ đánh giá thấp vai trò của HTX. Tôi mong các nhà báo khi viết về HTX hãy nhìn qua một "lăng kính kép": Vừa đo lường sức khỏe tài chính, sức cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường; vừa phải đong đếm được "giá trị xã hội" mà HTX đó tạo ra. Đó là số lượng công ăn việc làm cho lao động yếu thế, phụ nữ, đồng bào dân tộc thiểu số; là khả năng bình ổn giá vật tư nông nghiệp cho bà con; là sự gắn kết tình làng nghĩa xóm và đóng góp vào phong trào nông thôn mới. Phải thấy được sự nhân văn trong từng mô hình thì ngòi bút mới thực sự công bằng và sâu sắc.

Tiếp đến là kỳ vọng về sự "Dấn thân và Thấu cảm. KTTT, HTX bám rễ sâu vào nông nghiệp, nông dân, nông thôn và những khu vực kinh tế cơ sở. Vì vậy, báo chí viết về HTX không thể chỉ ngồi trong phòng máy lạnh đọc báo cáo. Tôi kỳ vọng những người làm báo hãy "lặn lội" xuống bờ ruộng, vào xưởng sản xuất, ngồi trò chuyện cùng các bác nông dân, những người giám đốc HTX chân lấm tay bùn nhưng đang ôm khát vọng lớn.

Chỉ khi trực tiếp "hít thở" bầu không khí của cơ sở, nhà báo mới thấu cảm được những giọt mồ hôi, những trăn trở và cả những giọt nước mắt khi mất mùa, rớt giá hay vướng mắc thủ tục. Sự thấu cảm đó sẽ làm nên những tác phẩm báo chí có "hồn", chạm đến trái tim độc giả và lay động các nhà hoạch định chính sách.

Tôi cũng kỳ vọng về một ngòi bút “Kiến tạo và Xây dựng”. Quá trình phát triển của HTX, đặc biệt trong giai đoạn chuyển đổi theo Luật HTX 2023, chắc chắn sẽ có những va vấp, khiếm khuyết. Tôi kỳ vọng nhà báo không tiếp cận HTX bằng tâm thế "săn lùng hạt sạn" hay vùi dập khi có sai sót. Thay vào đó, hãy tiếp cận bằng ngòi bút kiến tạo, giống như một người bác sĩ "bắt đúng mạch, kê đúng đơn".

Khi phản ánh những yếu kém hay vướng mắc pháp lý, nhà báo cần đồng thời tham vấn các chuyên gia, đề xuất các giải pháp khả thi để giúp HTX gỡ khó. Ngòi bút của nhà báo phải là điểm tựa, là người bạn đồng hành tin cậy, giúp HTX nhìn nhận lại mình để vươn lên mạnh mẽ hơn.

Cuối cùng, mỗi nhà báo là một sứ giả truyền cảm hứng về triết lý "Hợp tác". Trong một thế giới cạnh tranh khốc liệt, mô hình HTX minh chứng cho chân lý: "Muốn đi nhanh thì đi một mình, muốn đi xa thì hãy đi cùng nhau". Thông qua các bài viết của mình, nhà báo hãy khơi dậy tinh thần đoàn kết, ý chí tự lực tự cường và khát vọng làm giàu của người dân. Hãy kể những câu chuyện đẹp về sự “tử tế” trong kinh doanh, về tinh thần tương thân tương ái trong HTX, để lan tỏa niềm tin vào một nền kinh tế không chỉ giàu có về vật chất mà còn ấm áp tình người.

Theo tôi, làm báo về doanh nghiệp đã khó, làm báo về HTX còn đòi hỏi cao hơn. Tôi kỳ vọng những người cầm bút viết về HTX hội tụ đủ: Một cái "đầu lạnh" để phân tích thấu đáo các quy luật kinh tế thị trường, pháp lý; và một "trái tim nóng" tràn đầy sự rung cảm, tình yêu thương dành cho những con người lao động đang ngày đêm liên kết lại để xây dựng cộng đồng. Đó chính là những nhà báo mà khu vực KTTT, HTX đang vô cùng trân trọng và cần đến.

Nhân kỷ niệm 101 năm ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam năm nay, ông muốn gửi gắm thông điệp gì đến những người làm báo nói chung và Tạp chí Kinh doanh nói riêng?

Trước hết, cho phép tôi được gửi tới Ban Biên tập, các nhà báo, phóng viên, biên tập viên của Tạp chí Kinh Doanh nói riêng và toàn thể những người làm báo trên cả nước nói chung lời chúc mừng nồng nhiệt và những tình cảm tri ân sâu sắc nhất.

Với tư cách là một người gắn bó và tâm huyết với khu vực KTTT, HTX, thông điệp lớn nhất mà tôi muốn gửi gắm đến những người cầm bút trong ngày vui này gói gọn trong 6 chữ: "đồng hành - kiến tạo - bứt phá"

Chúng ta đều biết, viết về KTTT, HTX không hào nhoáng như viết về các tập đoàn lớn hay các trào lưu giải trí. Đó là mảng đề tài của nông nghiệp, nông dân, nông thôn, của những người lao động yếu thế, của mồ hôi và sự nhọc nhằn. Tôi xin tri ân những nhà báo đã không quản ngại khó khăn, "bám làng, bám bản", xắn quần lội ruộng cùng các thành viên HTX để mang hơi thở của cuộc sống HTX lên từng trang viết. Báo chí đã thực sự là người bạn đồng hành thủy chung, chia ngọt sẻ bùi cùng khu vực KTTT trong suốt những thăng trầm của lịch sử.

Khu vực KTTT, HTX đang bước vào một thời kỳ lịch sử mới với "kim chỉ nam" là Luật HTX năm 2023, cùng với sức ép hội nhập của kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi số. Hơn lúc nào hết, HTX cần báo chí không chỉ là tấm gương phản chiếu, mà phải là "người hoa tiêu", "người mở đường".

Tôi mong các nhà báo tiếp tục giữ vững tinh thần "Mắt sáng, lòng trong, bút sắc", dùng ngòi bút của mình để soi sáng những mô hình hay, mổ xẻ những điểm nghẽn cơ chế, và bảo vệ quyền lợi chính đáng cho hàng triệu thành viên HTX trên cả nước.

Tôi tin rằng các cơ quan báo chí sẽ tiếp tục đổi mới, phát huy sức mạnh truyền thông đa nền tảng để lan tỏa những mô hình HTX hiệu quả, khơi dậy khát vọng phát triển và góp phần đưa kinh tế tập thể trở thành khu vực năng động, hiện đại và hội nhập sâu rộng.

Huyền Trang (thực hiện)