Cuộc khảo sát nhanh được Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV) thực hiện từ ngày 16/3 đến ngày 22/3/2026 đã phác thảo một bức tranh màu xám về tác động của địa chính trị thế giới đối với sức khỏe doanh nghiệp trong nước. Không còn là những dự báo vĩ mô, cú sốc từ Trung Đông đang truyền dẫn với tốc độ chóng mặt vào nền kinh tế.

Theo báo cáo, 62,7% doanh nghiệp đánh giá xung đột Trung Đông đang ảnh hưởng ở mức lớn hoặc rất lớn đến hoạt động kinh doanh; 55,3% xác nhận những tác động này đã xảy ra trên thực tế.

Tác động trực tiếp và mạnh mẽ nhất chính là sự leo thang của chi phí sản xuất. Có đến 87,7% doanh nghiệp khảo sát cho biết chi phí đầu vào tăng, trong đó hơn một nửa (50,4%) đánh giá mức tăng là rất mạnh. Cụ thể, 18,4% doanh nghiệp ghi nhận chi phí đội lên trên 20% - một con số đủ để triệt tiêu mọi nỗ lực tối ưu hóa vận hành.

Nguyên nhân chính được xác định là do sự biến động của giá năng lượng, nguyên vật liệu và đặc biệt là chi phí tài chính. Khi chi phí đầu vào tăng mà giá đầu ra không thể điều chỉnh tương ứng do sức mua yếu, doanh nghiệp rơi vào tình thế "tiến thoái lưỡng nan", biên lợi nhuận bị thu hẹp đáng kể, đe dọa trực tiếp đến dòng tiền duy trì hoạt động.

Không chỉ dừng lại ở đầu vào, cú sốc đã lan sang đầu ra. Khoảng 53,5% doanh nghiệp bị sụt giảm đơn hàng tại các thị trường xuất khẩu trọng điểm như châu Á và Trung Đông. Việc chậm trễ giao hàng không chỉ làm phát sinh chi phí lưu kho, bảo quản mà còn làm suy giảm năng lực cạnh tranh và uy tín của doanh nghiệp Việt trên trường quốc tế.

Ông Nguyễn Thanh Lam, Giám đốc điều hành CTCP Lâm Việt, chia sẻ giá dầu biến động khiến mọi chi phí vận hành đều đội lên. "Khi giá sản phẩm tăng, người tiêu dùng hạn chế chi tiêu, đơn hàng giảm, dòng tiền của nhà máy bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Lãi suất ngân hàng có xu hướng tăng càng khiến khó khăn chồng chất," ông Lam bộc bạch.

Với ngành nông sản, áp lực còn nặng nề hơn do đặc tính hàng hóa dễ hư hỏng. Ông Phạm Duy Khiêm, CEO Yến sào Khang Châu, cho biết việc vận chuyển chậm có thể làm giảm chất lượng hàng hóa, buộc doanh nghiệp phải đầu tư thêm vào công nghệ bảo quản, vô tình lại làm tăng thêm chi phí sản xuất.

Ngay cả các doanh nghiệp phục vụ thị trường nội địa cũng không đứng ngoài vòng xoáy. Ông Nguyễn Cao Hiền Triết, CEO Nét Garment, thông tin chi phí đầu vào của doanh nghiệp dệt may nội địa đã tăng từ 20-30% do giá nguyên liệu và bao bì biến động theo giá năng lượng toàn cầu. "Có những đơn hàng, đối tác chỉ chấp nhận chốt giá trong ngày," ông Triết nhấn mạnh về sự bất ổn của thị trường. 

Phó Tổng giám đốc Công ty CP Dầu thực vật Tân Bình (Nakydaco) Trần Hữu Thân cho biết doanh nghiệp đang phải chịu "chi phí đầu vào kép" khi giá nguyên liệu và bao bì nhựa đều tăng mạnh từ 30-40%. Để giữ chân khách hàng, Nakydaco buộc phải chấp nhận chia sẻ áp lực chi phí, cam kết không tăng giá đột biến dù nguồn cung và giá cả không còn nằm trong tầm kiểm soát.

Khảo sát của Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA) được công bố mới đây càng củng cố thêm mức độ nghiêm trọng của tình hình.

Gần 90% doanh nghiệp logistics cho biết hoạt động kinh doanh bị ảnh hưởng, trong đó 51% đánh giá mức độ ở mức nghiêm trọng đến khủng hoảng. Các thách thức lớn nhất bao gồm cước vận tải tăng vọt, khó khăn trong việc đặt chỗ (booking) và chi phí bảo hiểm hàng hóa gia tăng.

Đáng báo động nhất là tâm lý đầu tư của doanh nghiệp đang ở mức thấp. Có tới 64,5% doanh nghiệp cho biết đã phải hoãn hoặc điều chỉnh kế hoạch đầu tư do những biến số địa chính trị. Khi khả năng tiếp cận vốn khó khăn và tỷ giá biến động, 23,7% doanh nghiệp thừa nhận sức chống chịu của họ hiện ở mức thấp.

Xung đột Trung Đông: Doanh nghiệp xuất khẩu chia sẻ “cửa thoát hiểm”

Xung đột Trung Đông: Xuất khẩu đối mặt áp lực logistics, doanh nghiệp tìm hướng đi mới

Thực tế, ngay khi xung đột Trung Đông nổ ra, các doanh nghiệp cũng đã đưa ra những kế hoạch nhằm giảm thiểu tác động. Nhiều đơn vị như CTCP Lâm Việt đã thực hiện đa dạng hóa tuyến vận tải, không phụ thuộc vào một đối tác duy nhất và tối ưu hóa hiệu suất nội bộ để bù đắp chi phí. Các doanh nghiệp dệt may như Nét Garment thì linh hoạt chuyển đổi sang các đơn vị vận chuyển có trợ giá như Xanh SM để tiết kiệm chi phí giao hàng nội thành.

Tuy nhiên, theo các doanh nghiệp và chuyên gia, mặc dù doanh nghiệp đã điều chỉnh các chính sách linh hoạt để thích nghi với tình hình và đảm bảo ổn định nguồn cung trong nước nhưng lợi nhuận của doanh nghiệp sẽ bị bào mòn.

 Trước bối cảnh hiện nay, các chuyên gia cho rằng xung đột địa chính trị hiện nay không mang tính “ngắn hạn”, mà là chỉ báo của một “trật tự thế giới mới” đầy biến động. Vì vậy, Ban IV đã kiến nghị Chính phủ triển khai các nhóm giải pháp cấp bách.

Thứ nhất là hỗ trợ tài chính: Triển khai các chính sách tín dụng như giãn nợ, cơ cấu lại thời hạn trả nợ nhưng không chuyển nhóm nợ, hỗ trợ lãi suất và đẩy nhanh hoàn thuế VAT để khơi thông dòng tiền cho doanh nghiệp.

Thứ hai là cơ chế thông tin: Tăng cường trao đổi công - tư, cung cấp các bản tin cảnh báo sớm về thị trường năng lượng, vận tải và chuỗi cung ứng để doanh nghiệp chủ động ứng phó.

Thứ ba là ổn định năng lượng: Tiếp tục sử dụng hiệu quả Quỹ bình ổn giá xăng dầu và các chính sách miễn giảm thuế bảo vệ môi trường, thuế tiêu thụ đặc biệt với nhiên liệu để giảm áp lực chi phí đầu vào...

Theo nhận định của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), Việt Nam có thể bị giảm từ 0,6-2,3% GDP nếu cú sốc giá dầu và đứt gãy chuỗi cung ứng kéo dài. Do đó, việc tháo gỡ vướng mắc về thủ tục hành chính và tạo ra một môi trường chính sách ổn định, nhất quán lúc này chính là "liều thuốc" quý giá nhất để doanh nghiệp tập trung nguồn lực vượt qua cơn bão địa chính trị toàn cầu.

Huyền Anh