Quy định thầu “trói ” Cơ khí

Là đơn vị duy nhất trong nước chế tạo các loại động cơ, với truyền thống lâu đời sản xuất các loại máy nông nghiệp, song Tổng Công ty Máy động lực và Máy nông nghiệp Việt Nam (VEAM) gặp rất nhiều khó khăn bởi các sản phẩm nhập ngoại.

Khó “chen chân”

Theo ông Võ Thanh Tuấn, Giám đốc Chi nhánh của VEAM, thị trường máy nông nghiệp đang rất sôi động khi nhu cầu sử dụng các sản phẩm này ngày càng tăng cao. Song những loại phổ biến như máy kéo 2 bánh, 4 bánh, động cơ và máy gặt đã qua sử dụng vẫn được nhập khẩu nhiều do giá rẻ, nên đã chiếm được thị phần lớn không chỉ tại khu vực phía Nam, mà còn lan rộng ra phía Bắc. Một phần nguyên nhân chính được ông Tuấn chỉ ra là do quy định sửa đổi Luật Thuế giá trị gia tăng.

 “Phần lớn máy nông nghiệp như: máy cày, máy gặt, máy cấy… bị loại ra khỏi đối tượng chịu thuế. Sự thay đổi này có lợi đối với hàng hóa nhập khẩu. Nhưng đối với việc sản xuất và tiêu thụ các sản phẩm nội địa như của VEAM, vốn đã khó khăn từ những năm trước, lại càng khó khăn hơn khi năm 2015, thuế GTGT đầu vào không được khấu trừ mà phải tính vào chi phí là khoảng 7%. Thực tế này khiến cho sản phẩm động cơ, máy kéo 2 bánh của Trung Quốc chiếm thị phần áp đảo nhờ giá rẻ và sản lượng lớn mặc dù chất lượng và mẫu mã ở mức thấp”, ông Tuấn nói.

Một số sản phẩm cơ khí khác thì lại gặp khó do cơ chế đấu thầu. Như với Công ty Cổ Phần Thang máy Thiên Nam hiện có tới 90% khách hàng là các nhà đầu tư tư nhân, hộ gia đình. Mặc dù đã có chủ trương ưu tiên sử dụng hàng Việt tại các dự án có ngân sách Nhà nước, song DN này không thể “chen chân” bởi hầu hết đều yêu cầu sử dụng thang máy nhập khẩu. Một trong những rào cản lớn nhất khiến cho Thiên Nam khó chen chân được vào các dự án xây dựng có ngân sách Nhà nước, là bởi những bất cập trong quy định của Luật Đấu thầu.

Dẫn chứng thực tế, ông Trần Thọ Huy, Tổng Giám đốc Thiên Nam, cho biết, từ đầu năm đến nay, trừ một số rất ít gói thầu chấp nhận thang máy sản xuất trong nước, còn lại đa phần đều yêu cầu thang máy phải được nhập khẩu từ các nước G7 hoặc ASEAN, hoặc phải có thương hiệu G7.

Ông Huy cho rằng yêu cầu như trên là vi phạm Luật Đấu thầu bởi Luật quy định không được nêu xuất xứ hàng hóa, song những vi phạm này lại không hề được xử lý trong nhiều năm qua, cho dù hiện tượng này diễn ra ngày càng phổ biến.

Ông Huy cho biết thêm là thậm chí, có trường hợp bị phát hiện có gói thầu có nội dung trái với Chỉ thị 494 Chính phủ về việc sử dụng vật tư, hàng hóa sản xuất trong nước với dự án sử dụng vốn nhà nước. Các doanh nghiệp đã gửi kiến nghị tới Bộ Kế hoạch và Đầu tư và Bộ này cũng đã có phản hồi, xong chưa đưa ra được “phán quyết” cuối cùng.

Quy định lỏng, hàng ngoại dễ lách

Ông Trần Thành Trọng, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Sáng Ban Mai, thì chỉ ra một thực tế là hiện nhiều chủ đầu tư, đơn vị tư vấn đấu thầu không quan tâm đến việc ưu tiên dùng hàng Việt Nam, không thực hiện nghiêm Chỉ thị 494 về ưu tiên sử dụng các sản phẩm máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu trong nước của Thủ tướng. Thậm chí, có những đơn vị còn không cập nhật hoặc cố tình làm trái các quy định của pháp luật liên quan đến đấu thầu, vi phạm vào các hành vi bị cấm trong Luật đấu thầu.

“Nhiều chủ đầu tư, đơn vị đấu thầu có tâm lý sính ngoại cao, coi thiết bị nhập ngoại luôn luôn tốt hơn hàng sản xuất trong nước. Bởi vậy, họ chấp nhận mua với mức giá cao hơn nhiều, trong khi không quan tâm so sánh chỉ tiêu kỹ thuật mà sản phẩm trong nước có thể đáp ứng tương đương với sản phẩm nhập ngoại. Thậm chí không loại trừ nguyên nhân cố tình hướng đến một sản phẩm ngoại nhập nào đó với giá cao để trục lợi. Trong khi đó, chế tài và cơ chế xử lý của cơ quan quản lý Nhà nước vẫn chưa có tính cảnh báo, răn đe”, ông Trọng nói.

Những quy định hiện hành cũng đang có nhiều bất cập, khiến cho các DN dễ “lách” và đưa các điều khoản ưu tiên có lợi cho hàng ngoại nhập. Phân tích rõ hơn điều này, ông Nguyễn Ngọc Thông, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Điện Trường Giang, chỉ ra là các hồ sơ thầu sử dụng vốn của Nhà nước vẫn chưa đưa vào những yếu tố hỗ trợ cho các nhà sản xuất trong nước. Quy định chưa chặt chẽ nên trong các gói thầu lớn sử dụng nguồn vốn ODA, tư vấn thiết kế nước ngoài thường viết hồ sơ kỹ thuật bất lợi cho các nhà sản xuất trong nước. Đơn cử như quy định phải chứng minh tỷ lệ nội địa hóa lại chưa có hướng dẫn rõ ràng để DN thực hiện.

Tại Hội thảo – Triển lãm Máy móc, thiết bị, vật tư, nguyên liệu trong nước sản xuất được" do Báo Công Thương và Vụ Kế hoạch (Bộ Công Thương) tổ chức ngày 16/7/2015, Bộ Công Thương cũng chỉ ra một thực tế là hiện những bất cập trong quy định Luật Đấu thầu đang khiến cho các sản phẩm cơ khí mất đi lợi thế sân nhà.

Theo ông Huỳnh Đắc Thắng, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch (Bộ Công Thương), hồ sơ dự thầu không được quy định cụ thể nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa để đảm bảo tính cạnh tranh trong đấu thầu. Song các nhà thầu lại yêu cầu nêu cụ thể về nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa trong hồ sơ dự thầu, và đưa ra những yếu tố bất lợi cho DN nội.

Ông Thắng cho biết, với các dự án có quy mô lớn, nhà tài trợ thường yêu cầu phân chia gói thầu có giá trị lớn, vượt quá khả năng tham gia đấu thầu của các nhà thầu trong nước. Do đó, DN chỉ tham gia với vai trò là nhà thầu phụ cho nhà thầu nước ngoài khi tham dự thầu hoặc trong quá trình thực hiện hợp đồng.

Cẩm An