Thực tế này đã được ông Trần Quang Tuyến - Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, chỉ ra. Cụ thể, ông Tuyến cho rằng các bằng chứng thực nghiệm cho thấy tốc độ tăng trưởng kinh tế cao thường đi với một mức độ tham nhũng thấp hơn ở nhiều quốc gia. Tuy nhiên, điều này có thể không phải là trường hợp ở Việt Nam.

Tham nhũng tăng, lợi nhuận giảm

Ông Tuyến chứng minh, mặc dù Luật Chống tham nhũng, chống lãng phí và các chiến dịch chống tham nhũng khác nhau đã được thực hiện ở Việt Nam, nhưng một số nghiên cứu gần đây về tham nhũng ở Việt Nam và dữ liệu điều tra từ Báo cáo năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) cho thấy, tham nhũng vẫn còn phổ biến. Trả tiền hối lộ cho các viên chức vẫn còn là một thách thức lớn cho hoạt động của DN, bởi tần suất và quy mô của các khoản hối lộ vẫn ở mức tương đối cao.

Theo Tổ chức Minh bạch quốc tế (TI), thứ hạng của Việt Nam là rất thấp, ở mức 123 trên tổng số 179 quốc gia được xếp hạng. Mặc dù đã có những nỗ lực chống tham nhũng của Chính phủ, song chúng ta chỉ đạt được những tiến bộ rất ít trong bảng xếp hạng tham nhũng.

Trong khi đó, đối với ảnh hưởng của tham nhũng tới hoạt động của DN, ông Tuyến nhận định, khi mức độ cho tham nhũng tăng 1% làm cho hiệu quả tài chính công ty giảm 0,147%.

Về vấn đề chi phí không chính thức, Ts. Võ Thị Vân Khánh - Học viện Tài chính, cho rằng có 2 nghịch lý hiện nay. Một là nghịch lý so với tổng thể môi trường đầu tư được cải thiện là tình trạng chậm, thậm chí nặng nề hơn về các chi phí không chính thức ở khu vực DN trong nước. Theo đó, trung bình có khoảng 60% DN cho biết thường xuyên chi trả các khoản không chính thức (tức cao hơn 12 - 15% so với giai đoạn 2008 - 2013 và chiếm tới hơn 10% tổng doanh thu của họ (cao hơn hẳn mức 6 - 8% giai đoạn 5 năm kể từ 2014 về trước).Nghịch lý thứ hai, hiện tượng DN tự nguyện “tra dầu bôi trơn” lớn hơn hẳn so với DN bị đòi phải chi bôi trơn.

Bà Khánh dẫn lại từ báo cáo của VCCI, cho thấy trong số DN đã đưa quà và chi phí không chính thức trong đợt thanh, kiểm tra trong năm 2016, chỉ 8% DN là bị cán bộ thanh, kiểm tra đòi hỏi và có tới 44% DN chủ động đưa biếu. 59% DN tin rằng việc chủ động đưa quà cáp dù không bị đòi là phổ biến, trở thành “luật bất thành văn”.

Nếu DN tạo điều kiện cho cán bộ hư, thì DN cũng có lỗi

Thất thu ngân sách và cấu kết sân sau

Sự phổ biến của chi phí bôi trơn đã bình thường tới mức hai bên mặc định cần có và khi không có thì bên còn lại cảm thấy thiếu, không an tâm. Gần 80% DN trả lời việc đưa quà là nhằm tạo lập mối quan hệ, như một “hợp đồng bảo hiểm” cho những rắc rối và được tạo thuận lợi giải quyết các vụ việc nảy sinh trong tương lai.

Tuy nhiên, bà Khánh cũng cho rằng DN là đơn vị kinh doanh vì lợi nhuận. Một DN không bao giờ có chi bôi trơn khi không bị đòi hỏi, hay không mưu cầu vì lợi ích của mình. Đó là lẽ thông thường của đời sống kinh tế thị trường.

Thực tế, ở Việt Nam cho thấy, hiện tượng DN dù làm đúng, nhưng vẫn phải có khoản phí bôi trơn do sợ bị bắt bẻ, làm khó trong các thủ tục quyết toán, thanh tra, kiểm tra thuế... chứng tỏ chất lượng và kỷ luật công vụ công chức thuế Việt Nam có nhiều điều đáng quan ngại.

Theo Hiệp hội DNNVV, nguyên nhân chính của việc các DN chấp nhận những khoản chi phí không chính thức là do tâm lý muốn nhanh được việc và do thái độ làm việc của một số cán bộ công chức cố tình gây nhũng nhiễu, làm khó DN.

“Khi xu hướng coi việc đưa (bị động bắt buộc hoặc chủ động không bắt buộc) và liên tục gia tăng mức chi phí không chính thức để bôi trơn được mặc định như một phần tất yếu của cuộc sống DN và các quan hệ xã hội thì độ ô nhiễm môi trường đầu tư và tâm lý xã hội ngày càng đậm đặc và tiêu cực. Chúng không chỉ làm cản trở cạnh tranh lành mạnh, tăng chi phí sản xuất và giảm bớt lợi nhuận của DN, mà còn tạo kẽ hở cho thất thu ngân sách nhà nước vì áp thuế sai hoặc bỏ qua những vi phạm của DN, gây hại cho Nhà nước, thị trường và xã hội”, bà Khánh nhận định.

Đặc biệt, trong báo cáo thẩm tra báo cáo của Chính phủ, Uỷ ban Tư pháp Quốc hội còn lưu ý một thực tế đáng quan ngại là người dân, DN ngày càng có tư tưởng chịu đựng tham nhũng, dẫn đến chấp nhận các chi phí không chính thức trong giải quyết công việc có liên quan tới chính quyền.

Đáng quan ngại hơn, trong khi tình trạng đưa, nhận hối lộ, lót tay dường như trở thành khá phổ biến, thì cũng phổ biến tâm lý thờ ơ, ngại đấu tranh với biểu hiện tiêu cực, tham nhũng ngay trong đội ngũ cán bộ, công chức. Điều này dẫn tới tình trạng lạm quyền để trục lợi cá nhân, cấu kết sân sau, lợi ích nhóm.

Vì vậy, mới đây, ngay sau Hội nghị Thủ tướng chính phủ với DN, Chính phủ đã xây dựng một Chỉ thị về thực hiện những nội dung của Nghị quyết 35. Theo đó, nếu cán bộ vẫn diễn ra tình trạng “trên nóng, dưới lạnh”, không xem DN là đối tượng phục vụ, thì sẽ bị xử lý tùy mức độ vi phạm từ khiển trách cho tới cho thôi việc.

Tuy nhiên Bộ trưởng Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ - ông Mai Tiến Dũng, cũng lưu ý: “Nếu DN tạo điều kiện cho cán bộ hư, cán bộ hỏng, thì DN cũng có lỗi”.

Thy  Lê