Cuộc đua xanh đang viết lại thước đo cạnh tranh trên thị trường. Lợi thế không còn nằm ở việc sở hữu nhiều tài nguyên, mà ở khả năng tạo ra nhiều giá trị hơn từ những nguồn lực sẵn có.

Khai mở nguồn lực sẵn có

Đứng ở góc độ là chuyên gia phát triển bền vững của Trung tâm Nghiên cứu Kinh doanh và Hỗ trợ doanh nghiệp (BSA) thuộc Hiệp hội Doanh nghiệp hàng Việt Nam chất lượng cao, bà Nguyễn Thị Xuân Yến nhấn mạnh đây là thời điểm thuận lợi để doanh nghiệp (DN) Việt khai thác và nâng tầm giá trị từ nguồn tài nguyên bản địa.

“Việt Nam đang sở hữu nguồn nguyên liệu bản địa phong phú, đa dạng và giàu bản sắc. Tuy nhiên, tài nguyên chỉ thực sự trở thành lợi thế khi được chuyển hóa thành những sản phẩm có giá trị gia tăng cao”, bà Yến phân tích.

Theo chuyên gia này, nhiều nguyên liệu bản địa của Việt Nam vẫn còn dư địa lớn để gia tăng giá trị. Từ dừa, trái cây nhiệt đới, thảo dược, sản phẩm lên men đến các đặc sản vùng miền, tất cả đều có thể được phát triển thành những sản phẩm hiện đại, đáp ứng xu hướng tiêu dùng mới của thế giới. Vấn đề không phải là “có gì để bán”, mà là “tạo được bao nhiêu giá trị từ những gì đang có”.

Đầu tư vào chất lượng, truy xuất nguồn gốc, sản phẩm xanh và niềm tin của người tiêu dùng sẽ giúp DN nâng cao lợi thế bản địa thành năng lực cạnh tranh thực sự ở thị trường trong nước lẫn quốc tế.

Bà Nguyễn Thị Xuân Yến,  chuyên gia phát triển bền vững của Hiệp hội Doanh nghiệp hàng Việt Nam chất lượng cao

Vị chuyên gia của BSA cũng chỉ rõ lợi thế cạnh tranh của DN Việt không nằm ở việc sao chép những mô hình đã thành công ở nước ngoài. Thay vào đó, nằm ở khả năng kết hợp giữa tài nguyên bản địa, đổi mới sáng tạo, công nghệ và các tiêu chuẩn phát triển bền vững.

Ở tầm nhìn xa hơn, câu chuyện khai thác tài nguyên bản địa không chỉ dừng ở thị trường trong nước. Bà Vũ Kim Hạnh, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp hàng Việt Nam chất lượng cao, cho rằng đây chính là chìa khóa để Go Global (vươn ra toàn cầu).

Theo bà Hạnh, tài nguyên bản địa hiện không còn giới hạn ở nguyên liệu địa phương. Đó còn bao gồm tri thức, kỹ năng, nguồn nhân lực và những giá trị văn hóa đặc thù của từng vùng miền, những yếu tố tạo nên sự khác biệt không thể sao chép của sản phẩm Việt Nam. Đồng thời, đó cũng là nền tảng để DN Việt xây dựng thương hiệu trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Bà Hạnh cho biết xu hướng mở rộng thị trường quốc tế đang được nhiều DN quan tâm, cùng với đó là hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) được thúc đẩy mạnh mẽ thông qua các chính sách về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Những yếu tố này đang mở ra cơ hội để DN khai thác sâu hơn các giá trị bản địa, thay vì chỉ dừng lại ở xuất khẩu thô.

Một trong những xu hướng đáng chú ý nhất của kinh tế xanh hiện nay là biến phụ phẩm từ tài nguyên bản địa thành nguồn nguyên liệu mới. Tại Đông Nam Á, nhiều startup đã chứng minh hướng đi này hoàn toàn khả thi và giàu tiềm năng thương mại.

Công ty Evergen Technologies của Thái Lan là điển hình. DN này sản xuất nhựa sinh học và da nhân tạo từ lá dứa (một phế phẩm dồi dào của ngành nông nghiệp địa phương vốn trước đây bị bỏ đi hoặc đốt bỏ sau thu hoạch). Nhựa sinh học từ lá dứa được ứng dụng trong sản xuất phụ tùng ô tô, trong khi da nhân tạo đang được phát triển cho ngành giày dép, túi xách và phụ kiện.

Không chỉ dừng ở ứng dụng công nghiệp, da nhân tạo từ lá dứa còn mở ra cơ hội lớn ở thị trường thuần chay (vegan) tại châu Âu và Mỹ. Đồng thời, việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất vật liệu mới giúp giảm phụ thuộc vào tài nguyên hóa thạch, hạ chi phí đầu vào và cắt giảm đáng kể phát thải khí nhà kính trong chuỗi sản xuất.

Bài toán giá trị gia tăng

Từ trường hợp nêu trên, có thể thấy giá trị của tài nguyên không nằm ở bản thân nguyên liệu, mà là cách DN nhìn thấy cơ hội từ những nguồn lực tưởng như đã hết giá trị sử dụng.

Sự thay đổi của thị trường không chỉ đến từ các tiêu chuẩn thương mại mà còn từ chính người tiêu dùng, khi ngày càng quan tâm đến nguồn gốc, cách sản xuất và tác động của sản phẩm. Anh Trần Minh Quân Hoàng (một người tiêu dùng trẻ ở Tp.HCM) cho biết anh thường tìm kiếm các sản phẩm từ nguyên liệu bản địa, bởi không chỉ sản phẩm mà cả câu chuyện phía sau cũng tạo nên sức hấp dẫn.

Theo các chuyên gia, đây là xu hướng sẽ tiếp tục phát triển mạnh trong những năm tới. Người tiêu dùng, đặc biệt thế hệ trẻ, ngày càng sẵn sàng trả giá cao hơn cho những sản phẩm có trách nhiệm với môi trường và xã hội. Điều đó tạo ra cơ hội thực sự cho các doanh nghiệp và hợp tác xã (HTX) biết khai thác và truyền thông những giá trị đặc trưng của địa phương.

Không chỉ ở lĩnh vực chế biến công nghiệp, nhiều mô hình sản xuất nông nghiệp mới cũng đang được xây dựng dựa trên tư duy khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên bản địa theo hướng tuần hoàn.

Điển hình là HTX Phát triển và Dịch vụ Nông nghiệp Sản vật Mekong (Vĩnh Long), được thành lập cách đây chưa đầy 2 tháng nhưng đã triển khai mô hình trang trại “The Loop” (Vòng lặp). Mô hình tích hợp 3 trụ cột: công nghệ tuần hoàn, thị trường và tài chính, qua đó giúp tối ưu hóa nguồn lực bản địa tại chỗ và nâng cao giá trị nông sản khi đưa ra thị trường.

Ông Steven Starman, chuyên gia cố vấn của HTX, cho rằng điều tiên quyết là giúp nông dân tự hào về sản phẩm bản địa để có thể định giá xứng đáng khi bán ra thị trường. Ông cũng chỉ ra rào cản lớn nhất hiện nay là thiếu vốn và hạn chế trong việc tiếp cận công nghệ. Vì vậy, HTX đã triển khai mô hình tích hợp nhằm giải quyết đồng thời cả ba vấn đề: công nghệ, thị trường và hỗ trợ tài chính.

Đây là cách tiếp cận thực tế, phù hợp với thực trạng sản xuất nông nghiệp tại Đồng bằng sông Cửu Long, nơi nông dân giỏi sản xuất nhưng còn yếu trong kết nối thị trường và xây dựng thương hiệu.

Thị trường đang dịch chuyển nhanh, và bài toán nông nghiệp không chỉ nằm ở công nghệ mà ở khả năng tạo giá trị gia tăng cho nông sản và nguyên liệu bản địa. Khi lợi thế giá dần thu hẹp trước sự cạnh tranh từ các nước có chi phí thấp hơn, DN và HTX buộc phải cạnh tranh bằng sự khác biệt.

Với nguồn tài nguyên bản địa phong phú, Việt Nam chỉ có thể tận dụng xu hướng tiêu dùng xanh nếu gắn với đổi mới sáng tạo, R&D, kinh tế tuần hoàn và xây dựng thương hiệu, thay vì khai thác thô.

Cuộc đua xanh đang tái định hình thị trường, nơi giá trị quan trọng hơn khối lượng, và câu chuyện quan trọng hơn thành phần. Lợi thế không còn nằm ở việc sở hữu tài nguyên nào, mà ở khả năng chuyển hóa tài nguyên bản địa thành giá trị gia tăng bền vững. Những DN làm được điều đó sẽ không chỉ thắng ở thị trường trong nước, mà còn có tên trên bản đồ xanh toàn cầu.

Thế Vinh