Theo Quy hoạch tổng thể phát triển CNHT, đến năm 2020, Việt Nam cơ bản trở thành nước công nghiệp với sản phẩm CNHT có khả năng cạnh tranh cao, đáp ứng được 45% nhu cầu thiết yếu cho sản xuất, tiêu dùng trong nước và xuất khẩu 25% giá trị sản xuất công nghiệp. Cũng đến năm này, có khoảng 1.000 doanh nghiệp Việt có đủ năng lực cung ứng cho các doanh nghiệp, tập đoàn đa quốc gia lắp ráp, sản xuất các sản phẩm công nghiệp tại Việt Nam.

Đến năm 2030, sản phẩm CNHT đáp ứng được 70% nhu cầu cho sản xuất, tiêu dùng trong nước và cũng trong năm này, số lượng doanh nghiệp Việt có khả năng tham gia vào dây chuyền sản xuất các sản phẩm công nghiệp của các doanh nghiệp, tập đoàn đa quốc gia tại Việt Nam sẽ tăng gấp đôi, đạt con số 2.000 doanh nghiệp.

Trước đó, từ năm 2007, Bộ Công nghiệp (nay là Bộ Công Thương) cũng đã có Quyết định số 34/2007/ QĐ-BCN phê duyệt quy hoạch phát triển CNHT đến 2010, tầm nhìn 2020. Nhưng đến năm 2014, các mục tiêu đặt ra cho CNHT (như tỷ lệ nội địa hóa một số sản phẩm công nghiệp sản xuất tại Việt Nam…) đã không đạt được. Quyết định phê duyệt quy hoạch mới năm 2014 nêu trên được ban hành đã xác định lại các mục tiêu mà CNHT cần đạt được tới năm 2020 và 2030.

Về nguyên tắc, việc lập quy hoạch phát triển bất cứ ngành, lĩnh vực kinh tế nào cũng được dựa trên khả năng thực tế của ngành, lĩnh vực đó tại thời điểm lập, ban hành quy hoạch và khả năng phát triển của ngành, lĩnh vực đó trong tương lai trong mối tác động qua lại giữa các ngành, lĩnh vực và tác động của nền kinh tế nói chung.

Khi phê duyệt quy hoạch đã xác định trước những giải pháp đi kèm cần thực hiện nhằm đạt được mục tiêu đặt ra cho quy hoạch. Không đi sâu phân tích vì sao đặt ra các mục tiêu cụ thể nêu trên đối với quy hoạch tổng thể phát triển CNHT đến 2020 và tầm nhìn 2030, nhưng giữa thực tế đạt được đến nay của CNHT với mục tiêu đặt ra cho CNHT đến 2020 (chưa nói đến 2030) còn một khoảng cách khá lớn. Làm thế nào để CNHT đạt được mục tiêu đặt ra cho ngành này vào năm 2020, cho thấy không phải dễ.

Tại Diễn đàn “Phát triển các ngành CNHT Việt Nam trong bối cảnh các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới” do Viện Nghiên cứu Phát triển công nghiệp (Bộ Công Thương) tổ chức ngày 30/3/2016, tại Hà Nội, ông Atsusuke Kawada - Trưởng đại diện Tổ chức xúc tiến thương mại Nhật Bản (JETRO) tại Hà nội, cho biết: tỷ lệ mua linh kiện, phụ kiện tại Việt Nam của các doanh nghiệp Nhật Bản năm 2015 là 32,1%, trong khi tại các nước lân cận như Trung Quốc là 64,7%, Thái Lan là 55,5%, Indonesia là 40,5%, Malaysia là 36,0%…

Tỷ lệ nội địa hóa của Việt Nam chưa vượt quá 13,2%, thua xa các nước trong khu vực

Hơn nữa, nếu Việt Nam đạt được cả tỷ lệ 32,1% thì còn chấp nhận được, nhưng thực tế, trong 32,1% đó, chỉ có 41,2% là mua từ các doanh nghiệp Việt Nam, 45,1% là mua từ các doanh nghiệp Nhật Bản, phần còn lại là từ các doanh nghiệp Đài Loan. Như vậy, kết quả cuối cùng cho thấy tỷ lệ nội địa hóa của Việt nam chưa vượt quá 13,2%, thua xa các nước trong khu vực.

Số liệu thống kê của Bộ Công Thương cũng cho thấy, trong nhiều ngành sản xuất hàng xuất khẩu tại Việt Nam hiện nay có kim ngạch hàng chục tỷ USD/năm, nhưng lại nhập khẩu tới 80 - 85% nguyên liệu, như các ngành lắp ráp ô tô, xe máy, dệt may, da giày... Trong đó, ngành công nghiệp ô tô, tỷ lệ nội địa hóa chi tiết chỉ đạt 5 - 10%, hàng năm phải nhập khẩu tới 2 tỷ USD linh kiện, phụ kiện.

Hiện chỉ có khoảng 300 doanh nghiệp sản xuất linh kiện, phụ tùng cung cấp cho các doanh nghiệp lắp ráp ô tô, nhưng cũng chỉ là các sản phẩm đơn giản, hàm lượng công nghệ thấp. Còn trong lĩnh vực điện tử, hiện cả nước có khoảng 250 doanh nghiệp tham gia được vào chuỗi sản xuất cung ứng cho các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam, nhưng cũng là các sản phẩm giản đơn, chưa có doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất vật liệu điện tử…

Thực trạng khác hiện nay của CNHT cũng đã nhiều lần được nhắc đến. Đó là tỷ lệ các doanh nghiệp Việt Nam tham gia vào dây chuyền sản xuất các sản phẩm công nghiệp tại Việt Nam của các doanh nghiệp FDI là rất ít, do các doanh nghiệp Việt chủ yếu vẫn là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, không những thiếu vốn, thiếu công nghệ, thiếu kinh nghiệm tổ chức sản xuất các sản phẩm công nghệ cao… mà còn chưa biết liên kết, kết nối với nhau để cùng khắc phục các điểm thiếu của mình.

Các doanh nghiệp FDI đang dần chiếm lĩnh thị trường và thực tế đầu tư của các doanh nghiệp này cho thấy không trông đợi được gì vào sự chuyển giao công nghệ từ các doanh nghiệp FDI cho các doanh nghiệp Việt Nam, trừ trường hợp mua lại công nghệ, hoặc trả phí chuyển giao trên cơ sở các thỏa thuận khác nhau giữa các đối tác trong và ngoài nước.

Về các nguyên nhân cản trở đối với phát triển CNHT cũng đã được bàn thảo nhiều. Một số các cản trở đó đã được chỉ tên, như: thiếu vốn, thiếu công nghệ do các doanh nghiệp Việt nhỏ và yếu, lại thiếu liên kết với nhau để có thể cùng đầu tư, cùng sản xuất các sản phẩm CNHT trong dây chuyền sản xuất các sản phẩm công nghệ cao của các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam, khi Nhà nước lại không đủ khả năng để đầu tư đẩy mạnh phát triển CNHT; hệ thống luật pháp, chính sách về phát triển CNHT chưa sát với thực tiễn đầu tư, sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp CNHT…

Nói ngắn gọn, vốn, công nghệ, quản lý nhà nước (bao gồm việc ban hành hệ thống luật pháp chính sách liên quan đến CNHT và việc chỉ đạo thực hiện các chính sách đã ban hành) là các nguyên nhân làm CNHT phát triển chậm không đạt được các mục tiêu đặt ra trong thời gian qua và khó có thể đạt được các mục tiêu cần đạt được vào năm 2020.

Hồng Minh