Tính đến hết ngày 15/9/2016, Việt Nam đã chi hơn 2,06 tỷ USD để nhập khẩu thuốc và nguyên liệu bào chế thuốc, trong đó thuốc nhập nguyên lô, nguyên kiện là 1,81 tỷ USD, chiếm hơn 90,5%. So với cùng kỳ 2015, nhập khẩu thuốc đã tăng hơn 300 triệu USD, trong đó 60% kim ngạch gia tăng thuộc về thuốc nguyên lô, nguyên hộp.

Gia tăng nhập khẩu và M&A

Xét về đối tác nhập khẩu, hiện Pháp, Ấn Độ, Đức và Hàn Quốc là những nước cung cấp thuốc chữa bệnh cho Việt Nam nhiều nhất, kim ngạch nhập khẩu thuốc từ Pháp trong 8 tháng qua là 203 triệu USD, Ấn Độ là 185 triệu USD, Đức là 155 triệu USD, Hàn Quốc là 125 triệu USD; Mỹ là 96 triệu USD; Nhật Bản là 25 triệu USD; Úc là 43 triệu USD và thuốc từ Trung Quốc cũng đạt 31 triệu USD…

Điều đặc biệt là sự “tăng trưởng” này đã diễn ra từ nhiều năm. Theo thống kê, thuốc và nguyên liệu dược phẩm nhập khẩu trong khoảng 6 năm trở lại đây luôn nằm trong danh mục 10 mặt hàng nhập khẩu có kim ngạch trên 1 tỷ USD và số này luôn gia tăng theo từng năm.

Báo cáo của BMI Research khi nghiên cứu về thị trường dược phẩm Việt từng cho biết, quy mô thị trường dược Việt Nam được dự đoán sẽ tăng từ 4,2 tỷ USD trong năm 2015 lên 7,2 tỷ USD vào năm 2020 và sau đó duy trì tốc độ tăng trưởng thường niên hai con số cho đến năm 2025.

Nhiều dự báo khác cũng cho thấy, thị trường dược phẩm của Việt Nam đang tăng trưởng rất nhanh và là một trong những đất nước tăng trưởng nhanh nhất trong khu vực, với mức tăng trưởng cụ thể khoảng 15% và sẽ tiếp tục tăng trưởng trong ít nhất là 5 đến 10 năm tới.

Trước đó, theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Việt Nam xếp thứ 3/4 về mức độ phát triển của ngành công nghiệp dược. Nghĩa là, một quốc gia có nền công nghiệp dược nội địa, có sản xuất thuốc generic (thuốc phổ thông, những dược chất vốn đã được chứng minh về độ an toàn và hiệu lực điều trị) và xuất khẩu được một số sản phẩm.

Tuy nhiên, nhìn vào thực tế trên không khỏi lo ngại ngành dược Việt phải đối đầu với nhiều khó khăn, nhất là trong bối cảnh hội nhập.

Đầu tiên phải kể đến chính sự hấp dẫn của ngành dược Việt Nam đã khiến hàng loạt thương hiệu mua bán và sáp nhập (M&A) diễn ra, hàng loạt cái tên lớn trong ngành như Abbott, Sanofi, Taisho… lần lượt dốc thêm vốn vào Việt Nam.

Cuối tháng 8, thông cáo báo chí phát đi từ Abbott Việt Nam không tiết lộ chi tiết giá trị của thương vụ mua lại Glomed nhưng nói rõ mục tiêu của việc mua lại Glomed, một công ty chuyên sản xuất thuốc là nhằm mở rộng ngành hàng dược phẩm tại Việt Nam.

Theo Abbott Việt Nam, với việc mua lại Glomed, họ sẽ có thêm hai cơ sở sản xuất tại Bình Dương, sở hữu một danh mục thuốc với các lĩnh vực điều trị gồm thuốc kháng sinh, tiêu hóa, tim mạch, giảm đau, hô hấp, sức khỏe phụ nữ và nhóm sản phẩm không kê toa (OTC).

Việc mua lại Glomed cũng giúp Abbott trở thành một trong 10 công ty dược phẩm hàng đầu tại Việt Nam, tiếp tục củng cố vị thế và các cam kết với thị trường và khách hàng.

Trước đó, cuối tháng 6, công ty cổ phần Chế tạo thuốc Taisho cũng bất ngờ trở thành nhà đầu tư lớn của công ty cổ phần Dược Hậu Giang (DHG). Để sở hữu 24,4 % cổ phần của thương hiệu kinh doanh hiệu quả nhất ngành dược Việt Nam này, Taisho đã phải chi gần 2.500 tỷ đồng.

Còn thị trường cho DN nội?

Theo Tổ chức Phát triển công nghiệp Liên hiệp quốc (UNIDO), Việt Nam đang đứng ở mức 2-3 trong tổng số 5 mức phát triển công nghiệp dược, tức chỉ mới dừng lại ở khâu đóng gói bán thành phẩm nhập khẩu, gia công; công nghiệp dược nội địa sản xuất đa số thành phẩm từ nguyên liệu nhập.

Theo chiến lược phát triển ngành dược Việt Nam, đến năm 2010, ngành dược phải đáp ứng tối thiểu 60% nhu cầu sử dụng thuốc nhưng nay đã qua 2015, theo Bộ Y tế, vẫn ở mức khoảng 50%.

Ngay như tại Tp.HCM, nơi có tới 20 công ty dược đạt chuẩn GMP-WHO, theo PGs.Ts. Phạm Khánh Phong Lan, Phó Giám đốc Sở Y tế Tp.HCM, việc những công ty này tiếp cận các loại thuốc generic (thuốc vừa hết bảo hộ độc quyền) còn rất chậm, chủ yếu sản xuất thuốc điều trị các bệnh thông thường với các dạng bào chế đơn giản trên 80%.

Điều này cho thấy, tương lai của DN dược trong nước đang khá mong manh, trong khi lượng thuốc ngoại nhập cũng đang ồ ạt xâm nhập thị trường Việt.

Ông Trần Tựu, Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc công ty CP Dược phẩm (SAVI (Savipharm), cho biết hiện Việt Nam có 130 DN dược đạt tiêu chuẩn WHO, GMP với quy mô chủ yếu là DN vừa và nhỏ, cung cấp khoảng 50% tổng lượng thuốc cho thị trường Việt Nam. Tuy nhiên, chỉ có khoảng 10% DN có những bứt phá đầu tư mới, đạt các tiêu chuẩn cao (PIC/S GMP, EU, GMP).

Thêm nữa, phần lớn các DN lại sử dụng nguồn nguyên liệu từ Trung Quốc, Ấn Độ, châu Âu nên sẽ khó có đủ điều kiện để được hưởng các lợi thế trong việc xuất khẩu sản phẩm trong nội khối TPP. Mặt khác, các DN dược trong nước cũng chưa có khả năng nghiên cứu, phát minh các nguyên liệu và sản phẩm mới, sản xuất phân tán, giá thành cao.

“DN dược trong nước vẫn phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu, chưa đầu tư các nhà máy hóa dược và các vùng nguyên liệu tập trung. Do vậy, chúng ta vẫn nhập khẩu 60% lượng thuốc. Để vào sân chơi mới, không chỉ các công ty dược trong nước phải thay đổi mà cả ngành công nghiệp dược Việt Nam cần chủ động chuyển mình. Thay đổi ở đây là đầu tư vào công nghệ, nhân lực, phát triển vùng dược liệu lợi thế”, ông Huỳnh Tấn Nam, Chủ tịch Hội đồng quản trị, Tổng Giám đốc Pymepharco, nhận xét.

Lê Thúy