Tại một hội thảo về đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ do Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương tổ chức gần đây, ThS.LS.Lê Ngọc Tuấn, Giám đốc Công ty Luật Cộng sự Tâm Phúc cho biết từ thực tiễn tư vấn đầu tư, quỹ đất dành cho phát triển công nghiệp đang tiến đến giới hạn, nhiều địa phương vẫn định vị nguồn thu ngân sách quan trọng từ đất, trong khi đất đai là nguồn lực hữu hạn, không thể sinh thêm. Nếu tiếp tục thu hút đầu tư theo cách truyền thống - dựa nhiều vào quỹ đất và ưu đãi, lợi thế cạnh tranh của Việt Nam sẽ dần suy giảm.

Chuyên gia dẫn chứng, từ thời điểm Tổng thống Donald Trump tuyên bố áp thuế đối với nhiều lĩnh vực của Trung Quốc hồi năm ngoái, đã có gần 30 doanh nghiệp dược phẩm ở Trung Quốc xác lập khả năng dịch chuyển sang Việt Nam. Tuy nhiên, các nhà đầu tư này hiện vẫn đang “đứng ngoài biên giới”, chờ đợi diễn biến chính sách thuế từ Hoa Kỳ, cũng như theo dõi những chuyển động trong môi trường đầu tư ở Việt Nam. 

Cạnh tranh bằng hệ sinh thái, không chỉ bằng ưu đãi

Câu chuyện trên cho thấy, trong cuộc cạnh tranh thu hút FDI thế hệ mới, nhà đầu tư không chỉ nhìn vào chi phí sản xuất hay ưu đãi ban đầu, mà còn đánh giá năng lực thể chế, độ ổn định chính sách, khả năng kết nối chuỗi cung ứng và triển vọng phát triển dài hạn của nền kinh tế tiếp nhận đầu tư.

Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 10 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, ông Vũ Đại Thắng, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội cho biết, các tập đoàn toàn cầu ngày càng coi chất lượng nguồn nhân lực, năng lực nghiên cứu, khả năng đổi mới sáng tạo và mức độ hoàn thiện của hệ sinh thái công nghệ là những tiêu chí quan trọng hàng đầu khi lựa chọn địa điểm đầu tư. 

Từ góc độ của “đầu tàu” kinh tế - TP HCM, ông Nguyễn Văn Được, Chủ tịch UBND TP HCM đề xuất, để thu hút dòng vốn chất lượng cao cần chuyển mạnh từ tư duy "thu hút dự án" sang "kiến tạo hệ sinh thái". Ông Được nhấn mạnh, cạnh tranh thu hút FDI trong giai đoạn mới không còn là cạnh tranh giữa các dự án, mà là cạnh tranh giữa các hệ sinh thái phát triển; không chỉ là ưu đãi đầu tư, mà trước hết là năng lực kiến tạo thể chế. 

Đó cũng chính là tinh thần cốt lõi mà Nghị quyết số 10 đặt ra và cũng là yêu cầu khách quan đối với Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Nghị quyết số 10 đã đặt ra nhiều mục tiêu và yêu cầu cao, trong đó, phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài phải gắn với nâng cao năng lực tự chủ chiến lược, năng lực sản xuất, công nghệ và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam thuộc nhóm dẫn đầu ASEAN về môi trường đầu tư kinh doanh, năng lực cạnh tranh, đổi mới sáng tạo, chất lượng dịch vụ công và khả năng tiếp nhận các dự án đầu tư nước ngoài chất lượng cao, cùng nhiều chỉ tiêu cụ thể khác.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đã nêu rõ, để đạt được những mục tiêu cao này đòi hỏi phải nhận thức sâu sắc toàn bộ nội dung Nghị quyết để hành động quyết liệt hơn, nhanh hơn và thực chất hơn trong tư duy về đầu tư nước ngoài. Trong đó, không chỉ thu hút đầu tư theo địa giới hành chính mà phải tổ chức theo liên kết cụm ngành, chuỗi giá trị, hệ sinh thái công nghiệp, đổi mới sáng tạo và không gian liên vùng.

Doanh nghiệp là trung tâm, liên kết vùng là nền tảng

Theo PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, đổi mới sáng tạo không phải là một hoạt động đơn ngành, đơn tuyến, mà luôn là một hệ sinh thái với nhiều chủ thể, nhiều tổ chức cùng tham gia. Trong hệ sinh thái này, mỗi một chủ thể có một vai trò riêng, nhưng doanh nghiệp phải là trung tâm. 

“Chỉ doanh nghiệp mới tạo ra giá trị. Sản phẩm của khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo chính là làm thế nào để doanh nghiệp hấp thụ được tri thức, biến thành công nghệ và ứng dụng vào trong hoạt động sản xuất tạo ra giá trị mới”, ông Tuấn nói. 

Chuyên gia phân tích, điểm nghẽn của Việt Nam hiện nay không nằm ở năng lực sản xuất. Sau nhiều năm hội nhập và thu hút FDI, năng lực sản xuất đã được cải thiện đáng kể. Những nút thắt lớn là sự thiếu gắn kết trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Đó là khoảng cách giữa khu vực FDI và doanh nghiệp nội địa; giữa nghiên cứu và sản xuất; giữa trường đại học, viện nghiên cứu với nhu cầu thị trường và giữa các địa phương trong cùng một vùng kinh tế.

Nhấn mạnh tầm quan trọng của liên kết vùng, chuyên gia cho rằng, đây không chỉ là phân bổ lại không gian phát triển, mà còn tạo quy mô đủ lớn cho đổi mới sáng tạo, hình thành cụm ngành, kết nối chuỗi cung ứng và xây dựng năng lực cạnh tranh tổng thể. 

Trong bối cảnh hiện nay, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn đề xuất 5 nhóm đột phá chính sách, gồm thể chế vùng và liên kết vùng; khoa học công nghệ, nghiên cứu và triển khai; nhân lực cho các lĩnh vực mới như AI, bán dẫn, tự động hóa, công nghệ xanh; doanh nghiệp dẫn dắt và liên kết tri thức giữa Nhà nước, viện trường, doanh nghiệp, thị trường. Trong đó, ông cho rằng cần ưu tiên đột phá về thể chế vùng, liên kết vùng và liên kết tri thức, bởi đây là những điều kiện tiên quyết.

“Chúng ta cần phải có tư duy hành động ngay. Chuyển từ tư duy thu hút thêm nhà máy sang nuôi dưỡng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, bắt đầu từ thể chế vùng, liên kết tri thức và sâu xa hơn chính là văn hóa đổi mới sáng tạo. Đấy là những nền tảng rất quan trọng để  nói về đổi mới sáng tạo quốc gia”, chuyên gia nhấn mạnh.

Ở góc nhìn của địa phương, Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết, thành phố có lợi thế là khả năng hội tụ đầy đủ các cấu phần của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, từ đào tạo nguồn nhân lực, nghiên cứu khoa học, thử nghiệm công nghệ, phát triển doanh nghiệp đến thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Từ thực tiễn đó, thời gian tới, thành phố sẽ tập trung các nhóm giải pháp trọng tâm, phát triển hệ sinh thái nghiên cứu, phát triển và đổi mới sáng tạo theo mô hình mạng lưới mở, tạo nền tảng thu hút các trung tâm R&D và các dự án FDI công nghệ cao.

Theo các chuyên gia, khi chuyển từ tư duy “thu hút thêm nhà máy” sang “kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo”, khi thể chế vùng được khai thông, liên kết tri thức được thúc đẩy, doanh nghiệp được đặt ở trung tâm và văn hóa đổi mới sáng tạo được nuôi dưỡng, Việt Nam sẽ có nền tảng vững chắc hơn để thu hút FDI chất lượng cao, nâng cao nội lực, năng lực cạnh tranh và khẳng định vị thế quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

Trong mô hình mới, mục tiêu là xây dựng một hệ sinh thái phát triển bao gồm doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp tư nhân trong nước, khu vực nghiên cứu và phát triển, các trường đại học, cơ sở đào tạo nhân lực, trung tâm đổi mới sáng tạo và hạ tầng hiện đại. Trọng tâm không còn là từng dự án riêng lẻ mà là khả năng tạo ra các liên kết phát triển. Đó cũng là bài học của Đông Á trong nửa thế kỷ qua, khi những nền kinh tế thành công nhất không phải là nơi thu hút được nhiều vốn nhất, mà là nơi chuyển hóa được dòng vốn ấy thành năng lực cạnh tranh của chính mình.

TS. Phan Hữu Thắng  Nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài

Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế để phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo như dân số trẻ, tầng lớp trung lưu tăng trưởng nhanh, lực lượng lao động có trình độ công nghệ ngày càng cao và văn hóa khởi nghiệp năng động. Những yếu tố này đang giúp Việt Nam trở thành một trong những điểm sáng của hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của Đông Nam Á.

Ông Vinnie Lauria Thành viên sáng lập Quỹ Golden Gate Ventures

Triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, An Giang xác định doanh nghiệp là trung tâm của hệ sinh thái khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo. Tỉnh xác định doanh nghiệp vừa là trung tâm vừa là chủ thể trực tiếp của quá trình đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn là lực lượng tham gia xây dựng hạ tầng số, phát triển kinh tế số và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trên địa bàn tỉnh.

Ông Võ Minh Trung Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh An Giang

Đỗ Kiều