Ts. Cung nhận định, các thủ tục về kiểm tra chuyên ngành đến hiện giờ vẫn còn rất phức tạp và chồng chéo trong quản lý Nhà nước. Đơn cử, một sản phẩm do 2 – 3 hoặc 4 bộ cùng quản lý nhưng không phải cùng một quy trình thủ tục giống nhau, bằng một tiêu chí chất lượng như nhau và thông thường là khác nhau. Từ đó, chi phí của DN, gồm chính thức và phi chính thức, về thời gian và tiền bạc là rất lớn.

Cũng theo Ts. Cung, mặc dù Chính phủ đã nhận ra vấn đề này và yêu cầu thay đổi, ở một số bộ, ngành cũng đã triển khai thực hiện nhưng so với kết quả thực hiện vẫn còn một khoảng cách quá xa.

“Món nợ” từ 2015

Cái xa đầu tiên là cần thu hẹp danh mục hàng hóa phải quản lý chuyên ngành. Mấu chốt là các bộ phải đặt chỉ tiêu cắt giảm danh mục quản lý hàng hóa chuyên ngành xuống một nửa, giảm tỷ lệ các lô hàng nhập khẩu phải kiểm tra chuyên ngành tại giai đoạn thông quan từ 30 – 35% xuống còn 15%.

Hiện nay, theo thống kê từ phía hải quan, tỷ lệ kiểm tra chuyên ngành với hàng hóa nhập khẩu qua giai đoạn thông quan hiện giờ là khoảng 30%. Giới chuyên gia cho rằng đây là “món nợ” của Chính phủ với DN dù đã đề ra từ năm 2015 là giảm xuống còn 15%.

Như lưu ý từ chuyên gia CIEM, tại sao các cơ quan quản lý không chuyển sang hậu kiểm, cụ thể là chuyển thời điểm kiểm tra chuyên ngành tại giai đoạn thông quan sang kiểm tra sau khi hàng hóa đã được thông quan. Nếu giảm đi một ngày thông quan có thể sẽ giúp các DN tiết kiệm được 800 triệu USD/năm.

Cũng nên nhắc lại bản Báo cáo khảo sát DN thương mại tại Việt Nam do Ngân hàng phát triển châu Á (ADB) và Bộ Công Thương công bố mới đây, về quy trình thông quan, nhiều DN phản ánh rằng quy trình kiểm tra phức tạp và tốn nhiều thời gian. Đặc biệt, có nhiều vấn đề liên quan đến thủ tục kiểm tra chuyên ngành dẫn đến chậm trễ thông quan.

Ông Nguyễn Hoài Nam, chuyên gia Dự án USAID/GIG đặt vấn đề là nguyên tắc “một cửa” liệu có được áp dụng trong thực tế? Nhất là khi ở Khoản 5, Điều 19 của Nghị định 38/2012/NĐ-CP nêu rõ: “Đảm bảo nguyên tắc một cửa, một sản phẩm, một cơ sở sản xuất, kinh doanh chỉ chịu sự quản lý của một cơ quan quản lý nhà nước”.

Còn thực tế, theo ông Nam, nó vẫn chưa được thực hiện đúng. DN phải chịu sự quản lý và thủ tục hành chính từ hơn một cơ quan quản lý khác nhau. Ví dụ điển hình như theo Thông tư liên tịch 13/2014, Phụ lục 2: “Các sản phẩm chế biến từ thịt và phụ phẩm của gia súc, gia cầm (khô, hun khói, đồ hộp, xử lý nhiệt, ướp muối, collagen, gelatin…), sản phẩm phối chế có chứa thịt (giò, chả, nem, lạp xưởng, xúc xích, jambon, pate…) sẽ thuộc Bộ NN&PTNT quản lý”.

Theo định nghĩa của Nghị định 38/2012/NĐ-CP, đây là hàng đã chế biến và bao gói sẵn nên phải công bố phù hợp quy định. Và theo Thông tư liên tịch 34/2014, nội dung ghi nhãn bắt buộc cần thể hiện “Số TNCB/XNCB” (số tiếp nhận và xác nhận công bố). Số này được lấy từ công bố hợp quy và công bố phù hợp quy định do Bộ Y tế phát hành.

Thủ tục về kiểm tra chuyên ngành đến hiện giờ vẫn còn rất phức tạp và chồng chéo

Cần sử dụng “máy chém”

Trong những trường hợp như vậy, rõ ràng DN phải mất nhiều thời gian, chi phí để tiến hành cùng lúc hai thủ tục ở hai bộ khác nhau cho cùng một sản phẩm lưu thông trên thị trường. Đó là cùng lúc phải công bố sản phẩm bên Bộ Y tế và đăng ký danh sách các công ty xuất khẩu sản phẩm động vật được phép nhập khẩu vào Việt Nam bên Bộ NN&PTNT.

Do đó, nếu không công bố sản phẩm sẽ không thể lưu hành trên thị trường vì phải ghi nhãn hàng hóa theo dạng bao gói sẵn. Đồng thời, khách hàng cũng yêu cầu công bố sản phẩm vì quản lý thị trường yêu cầu hoặc phòng trường hợp đi kiểm tra.

Tương tự, nhiều mặt hàng thuộc nhóm mặt hàng của Bộ NN&PTNT (đã qua chế biến bao gói sẵn) như sữa nguyên liệu, bơ, phô mai chịu kiểm tra chất lượng từ Bộ NN&PTNT (giấy kiểm dịch) và cả đơn vị kiểm tra chất lượng (giấy xác nhận đạt yêu cầu nhập khẩu).

Giới chuyên gia nhận định, điều này đã gây lãng phí, tốn thời gian cho cả DN và Nhà nước, trong khi bản chất sản phẩm không nhất thiết cần phải kiểm dịch, cũng như không hề có hoạt động kiểm dịch.

Nên nhắc lại, mới đây, với các kiến nghị của DN về chồng chéo trong quản lý chuyên ngành đối với hàng hóa xuất nhập khẩu, trong Chỉ thị 26/CT-TTg, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã có chỉ đạo các bộ, ngành về tỷ lệ hàng hóa xuất nhập khẩu phải kiểm tra chuyên ngành ở mức không quá 20% so với tổng số lô hàng xuất nhập khẩu, tương đương với các đối tác thương mại quan trọng của Việt Nam và quy định thời gian báo cáo Thủ tướng Chính phủ nội dung này trong quý III/2017.

Quyết tâm của người đứng đầu Chính phủ là rất rõ trong chuyện này. Nhất là khi kiểm tra chuyên ngành chiếm khoảng 70% thời gian làm thủ tục thông quan của DN.

Vì vậy, vấn đề còn lại là thuộc về vai trò, trách nhiệm của các bộ ngành liên quan. Trao đổi với Thời báo Kinh Doanh, Ts. Cung cho rằng với bối cảnh hiện nay, để có sự thay đổi trong quản lý chuyên ngành, cần phải có áp lực hành chính từ trên xuống để có sự thay đổi vì DN mà phục vụ.

Nói như Ts. Cung, danh mục sản phẩm, hàng hóa nhóm hai thuộc trách nhiệm quản lý của các bộ là rất nhiều, cho nên phải có một quyết tâm và bắt buộc giống như “sử dụng máy chém” trong cải cách thủ tục quản lý chuyên ngành. Nếu căn cứ thông lệ quốc tế là phải cắt giảm một nửa danh mục không cần thiết.

Thế Vinh