Theo thống kê, ngành công nghiệp chế biến chế tạo hiện chiếm tỷ trọng xuất khẩu lớn trong tổng giá trị xuất khẩu của cả nước. Năm 2016, trong số 10 nhóm hàng xuất khẩu chủ yếu, hầu hết là các nhóm hàng thuộc ngành công nghiệp chế biến chế tạo, với giá trị xuất khẩu đạt khoảng 126,85 tỷ USD; chiếm gần 71,8% tổng kim ngạch hàng hóa xuất khẩu của cả nước.

Xếp hạng 50 trên 141 nước

Tuy nhiên, nhìn vào thị trường xuất nhập khẩu hàng hóa đối với các nhóm ngành công nghiệp chế biến chế tạo, có thể thấy Hàn Quốc, Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc là các thị trường xuất nhập khẩu chủ yếu của Việt Nam, trong đó Trung Quốc thể hiện sự chênh lệch lớn về kim ngạch xuất khẩu và nhập khẩu.

Đối với thị trường Trung Quốc, Việt Nam nhập khẩu là chủ yếu với các mặt hàng nguyên phụ liệu và linh kiện đầu vào của hầu hết các ngành công nghiệp.

Tuy nhiên, hiện nay sự dịch chuyển nguồn nhập khẩu từ Trung Quốc và các nước ASEAN sang một số nước khác trở nên rõ ràng hơn.

Cụ thể, nhập khẩu từ Trung Quốc đạt 49,8 tỷ USD, tăng 0,5% và chiếm 28,7% tổng kim ngạch, giảm 1,1 điểm phần trăm so với năm 2015. Trong khi đó, nhập khẩu từ Hàn Quốc đạt 31,7 tỷ USD, tăng 14,6%.

Một phần điều này có thể được lý giải bởi lượng vốn đầu tư FDI đến từ Hàn Quốc ngày một lớn. Trong năm 2016, lượng vốn đăng ký từ Hàn Quốc vào Việt Nam đạt 552 tỷ USD, chiếm 36,3% tổng vốn đăng ký đầu tư. Nguồn vốn đầu tư lớn này đòi hỏi một lượng lớn nhập khẩu nguyên vật liệu cho các DN chế biến chế tạo.

Cùng với đó, năng suất lao động của ngành công nghiệp chế biến chế tạo vẫn ở mức thấp (71 triệu đồng/lao động/năm) – thấp hơn mức năng suất lao động (NSLĐ) chung của nền kinh tế.

So với các quốc gia trong khu vực, NSLĐ ngành chế biến, chế tạo Việt Nam còn khá thấp. Các nước phát triển như Malaysia, Thái Lan, Philippines đều có mức NSLĐ cao hơn Việt Nam (Malaysia có mức NSLĐ ngành chế biến chế tạo cao gấp 6,4 lần, Thái Lan cao gấp 6,4 lần, Philippine cao gấp 3,6 lần Việt Nam).

Trong bảng xếp hạng về năng lực cạnh tranh công nghiệp (Competitiveness Industrial Performance – CIP) của UNIDO năm 2016, Việt Nam xếp hạng 50 trên tổng số 141 nước được xếp hạng, tăng 44 bậc so với bảng xếp hạng năm 1990 (UNIDO, 2016).

Tuy nhiên, so với các nước ASEAN, Việt Nam chỉ đứng trên Philippines và Campuchia (Lào và Myanmar không xếp hạng). Đặc biệt, sử dụng chỉ số để đo lường lợi thế so sánh (RCA) đánh giá lợi thế so sánh của một số mặt hàng cho thấy, phần lớn những mặt hàng Việt Nam có lợi thế lại có công nghệ thấp, ngoại lệ là hàng điện tử (công nghệ cao) thì hoàn toàn do khu vực FDI nắm giữ.

Hiện nay, cho dù kết quả xuất khẩu có cải thiện, song hàng hoá Việt Nam vẫn có giá trị gia tăng thấp. Một nguyên nhân là do chi phí trung gian cao, phần lớn do nhập khẩu, đồng nghĩa với tỷ lệ nội địa hoá còn thấp.

Vì vậy, các chuyên gia đánh giá công nghiệp chế biến, chế tạo luôn đóng góp trên 50% vào tổng giá trị tăng thêm của ngành công nghiệp (trung bình 53,27% trong giai đoạn 2011-2015).

Tuy nhiên, phát triển công nghiệp chế biến chế tạo của nước ta đến nay ít thay đổi, vẫn dựa vào ngành có công nghệ thấp đến trung bình và nhờ mở rộng quy mô, nhưng cơ hội mở rộng ngành sẽ giảm khi Việt Nam thực hiện các cam kết hội nhập (thuế, hỗ trợ tài chính, hạn ngạch,…).

Trong khi đó, khu vực công nghệ cao chủ yếu do DN FDI chiếm giữ và hầu như có rất ít lan toả và mối liên kết với các DN nội địa.

Chính sự yếu kém này đã ảnh hưởng không nhỏ tới tăng trưởng của cả nền kinh tế, chuyên gia Kinh tế Bùi Trinh, phân tích, xét về tăng trưởng GDP bình quân trong giai đoạn 2005 – 2015 khoảng 6%, đây là mức tăng trưởng tương đối cao so với các nước trong khu vực.

Công nghiệp chế biến, chế tạo phụ thuộc chủ yếu vào xuất khẩu của khối DN FDI

Giá trị gia tăng ngày càng nhỏ

Nhìn vào số liệu giá trị sản xuất và giá trị tăng thêm của hai nhóm ngành nông nghiệp và công nghiệp, ông Trinh đánh giá rằng tỷ lệ giá trị tăng thêm so với giá trị sản xuất đều sụt giảm trong giai đoạn từ năm 2007-2015; đặc biệt đối với nhóm ngành công nghiệp, tỷ lệ này giảm từ 34,7% năm 2007 xuống chỉ còn 21,7% năm 2015.

Điều này cho thấy phần giá trị gia tăng của nhóm ngành công nghiệp mà nền kinh tế nhận được ngày càng nhỏ đi khá nhiều so với giai đoạn trước. Nó cũng cho thấy tình hình sản xuất công nghiệp của Việt Nam ngày càng mang nặng tính gia công, lắp ráp một cách toàn diện.

“Cấu trúc ngành như vậy cho thấy hiệu quả sản xuất của các ngành sản xuất vật chất của Việt Nam ngày càng kém, dù xuất khẩu nhiều nhưng phần Việt Nam nhận được ngày càng ít. Hơn nữa cấu trúc kinh tế này khi tham gia hội nhập càng sâu càng bộc lộ nhiều điểm yếu”, ông Trinh đánh giá.

Tính toán từ mô hình cân bằng tổng thể trong các giai đoạn, ông Trinh cho biết, xuất khẩu tuy làm tăng sản xuất xấp xỉ 12% nhưng lan tỏa đến giá trị gia tăng giảm (-13.3%) và quan trọng hơn là lan tỏa đến nhập khẩu tăng rất mạnh (52%).

Điều này khẳng định xuất khẩu ở thời điểm hiện nay cơ bản là xuất khẩu sản phẩm thô, tài nguyên và sản phẩm gia công đồng thời còn gây nên nhập siêu mạnh. Xét trong giai đoạn từ năm 2000 đến nay, nền kinh tế Việt Nam luôn trong tình trạng nhập siêu cao.

Đỉnh điểm là năm 2008, tổng mức nhập siêu hàng hóa trên 18 tỷ USD. Theo ông Trinh, với một nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam, vấn đề nhập siêu cũng không hẳn là không tốt, nếu các hàng hóa nhập khẩu phục vụ cho nhu cầu sản xuất và tiêu dùng trong nước.

Tuy nhiên trên thực tế, các loại hàng hóa nhập khẩu lại chủ yếu phục vụ cho khu vực FDI, một khu vực mà hầu hết máy móc, thiết bị, nguyên nhiên vật liệu… dùng cho sản xuất chủ yếu phải nhập khẩu, và sau đó lại phục vụ cho xuất khẩu.

Do vậy, những mặt hàng xuất khẩu như điện tử; máy tính và linh kiện; điện thoại và các loại linh kiện; hàng dệt may; giày dép… mang nặng tính lắp ráp gia công, hàm lượng giá trị gia tăng thấp, hiệu quả cho nền kinh tế cũng không cao.

Trong khi đó, từ năm 2005 đến 2015 tỷ trọng xuất khẩu của khu vực FDI tăng lên nhanh chóng từ 57% năm 2005 tăng lên 67% trong năm 2013, nhưng thật ngạc nhiên, tỷ trọng đóng góp về giá trị gia tăng trong GDP của khu vực này lại không tăng lên đáng kể (chỉ 15,2% năm 2005 lên 18,07% năm 2015).

Lê Thúy