Năng lực cạnh tranh quốc gia (NLCTQG) là yếu tố sống còn quyết định sự thành bại của một quốc gia trong quá trình hội nhập. Theo báo cáo mới nhất về NLCT toàn cầu 2016-2017, Việt Nam xếp vị trí 60/138 nền kinh tế, tăng điểm số nhưng tụt xếp hạng. Việt Nam tụt 4 hạng so với vị trí 56/140 (năm 2015). Ở khu vực Đông Nam Á Việt Nam đứng thứ 6.

Trong 10 lần đánh giá của Báo cáo Năng lực cạnh tranh toàn cầu (VEF – từ năm 2006-2015), vị trí của Việt Nam trên bảng năng lực cạnh tranh toàn cầu lúc lên lúc xuống. Với vị trí từ 56-75 trong 10 lần đánh giá (trong tổng số 122-148 nước tham gia đánh giá tuỳ theo năm, Việt Nam luôn trong nhóm 50 nền kinh tế nằm giữa bảng (thứ 50 đến 100).

Việt Nam đang ở đâu

Các số liệu thống kê cho thấy, năm 2006-2007 (năm nước ta gia nhập WTO) Việt Nam xếp thứ 64, nhưng liên tiếp ba năm sau đó tụt xuống thứ 68, 70, 75. Năm 2000-2011, vị trí được cải thiện lên thứ 59, song liên tiếp hai năm sau tụt xuống thứ 65 và 75.

Điều đáng mừng là từ năm 2013 đến nay, vị trí của Việt Nam liên tục được cải thiện, từ thứ 70 năm 2013-2014 lên 68 năm 2014-2015 và 56 năm 2015-2016. Tuy nhiên, so với các nước, Việt Nam vẫn xếp ở thứ hạng thấp hơn.

So với 9 nước Asean (Brunei không tham gia đánh giá), từ năm 2006 đến 2012, NLCTQG của Việt Nam đứng trên 4 nước (Philippines, Campuchia, Lào, Myanmar) và đứng dưới 4 nước (Singapore, Malaysia, Thái Lan, Indonesia). Song từ năm 2012 đến nay, Philippines đã vượt lên, do đó hiện nay trong Asean, Việt Nam chỉ đứng trên Campuchia, Lào và Myanmar.

Việt Nam xếp dưới khá xa Trung Quốc. Trong đánh giá mới nhất năm 2015-2016, khoảng cách được thu hẹp do vị trí của Việt Nam được cải thiện mạnh, tăng từ 12 bậc so với năm trước đó, song mức chênh lệch vẫn khá lớn (28 bậc).

Sự chênh lệch lớn về xếp hạng năng lực cạnh tranh giữa 2 nước đã thể hiện qua thực tế là nhiều hàng hoá của Việt Nam khó cạnh tranh nổi với hàng Trung Quốc ngay tại sân nhà cũng như trên thị trường thế giới.

Ngoài ra, khi so sánh với quốc gia khác, trong 10 lần đánh giá vừa qua, Việt Nam luôn chỉ được xếp vào nhóm nước ở giai đoạn 1 (thấp nhất trong 5 nhóm nước) với động lực phát triển chủ yếu vào các nhân tố của sản xuất (vốn, lao động, tài nguyên).

Trong khi đó, Philippnes cùng Mông Cổ, Iran, Algeria, Angola… đã vào nhóm nước đang chuyển từ giai đoạn 1 sang 2. Cao hơn Indonesia, Thái Lan cùng Trung Quốc, Sri Lanka, Ai Cập, Morocco… đã vào nhóm nước ở giai đoạn 2. Malaysia cùng Kazakhstan, Thổ Nhĩ Kỳ… đã vào nhóm nước đang chuyển từ giai đoạn 2 sang 3.

Vì đâu nên nỗi?

Theo đánh giá 2015-2016, Việt Nam chỉ có 1/12 trụ cột được xếp hạng khá. Đó là trụ cột quy mô thị trường xếp thứ 33, do Việt Nam có quy mô thị trường (thị trường nội địa và thị trường quốc tế) khá lớn. Bên cạnh đó, 3/12 trụ cột được xếp hạng trung bình là thị trường lao động, y tế và giáo dục tiểu học và môi trường kinh tế vĩ mô.

Trong khi đó, có 8/12 trụ cột có thứ hạng rất thấp (dưới 70) là mức độ tinh xảo kinh doanh xếp thứ 100, giáo dục đại học (xếp thứ 95), mức độ sẵn sàng công nghệ xếp thứ 92, thể chế xếp thứ 85…

Như vậy, NLCTQG của Việt Nam hiện còn thấp là do chỉ có một trụ cột xếp hạng khá trong khi có 3 trụ cột xếp hạng trung bình và 8 trụ cột xếp hạng thấp dưới 70.

Cùng với đó, kinh tế Việt Nam vẫn tăng trưởng theo chiều rộng. Dù tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam tương đối cao nhưng không dựa trên cải thiện năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia, mà chủ yếu dựa vào khai thác các yếu tố đầu vào (vốn, lao động) cùng các biện pháp mở rộng đầu tư, đặc biệt là đầu tư công (thông qua chính sách tiền tệ nới lỏng và tài khoá mở rộng) và mở rộng tín dụng (thông qua chính sách tiền tệ nới lỏng).

Các chuyên gia cho rằng chính sách tăng trưởng theo chiều rộng, dựa chủ yếu vào khai thác các yếu tố đầu vào và các biện pháp mở rộng đầu tư và tín dụng giai đoạn 2001-2010 tất yếu dẫn đến lạm phát và các bất ổn kinh tế vĩ mô khác, không chỉ trong giai đoạn đó mà cả những năm tiếp theo.

Công nghệ sản xuất lạc hậu và tiêu tốn năng lượng đã gây ô nhiễm môi trường khiến môi trường thiên nhiên bị huỷ hoại. Ô nhiễm môi trường, không chỉ ở các thành phố lớn và các khu vực công nghiệp tập trung, mà ngay ở nhiều vùng nông thôn, đã đến mức báo động. Theo ước tính của các chuyên gia, GDP của Việt Nam tăng trưởng thêm 1% thì thiệt hại do ô nhiễm môi trường gây ra làm giảm 0,3%.

Đánh giá về vấn đề này, Ts. Lê Quốc Phương, Phó Giám đốc Trung tâm thông tin công nghiệp và thương mại, Bộ Công Thương, cho biết, để nâng cao NLCTQG, cần tập trung cải thiện các trụ cột còn yếu, mà trước hết là xử lý ba điểm nghẽn của kinh tế Việt Nam là thể chế, cơ sở hạ tầng và nguồn nhân lực.

Tiếp đó kiên trì thực hiện chính sách ổn định kinh tế vĩ mô để tạo môi trường ổn định lâu dài, làm tiền đề cho tăng trưởng kinh tế bền vững trong dài hạn; thực hiện mạnh mẽ việc hoàn thiện cơ chế thị trường nhằm nâng cao hiệu năng của các thị trường hàng hoá, thị trường lao động, thị trường tài chính và mức độ tinh xảo kinh doanh.

Ngoài ra, Ts. Phương cũng đưa ra ba kịch bản về tốc độ cải thiện NLCTQG của Việt Nam. Kịch bản một, NLCTQG chậm cải thiện, trung bình mỗi năm tăng một bậc. Như vậy, đến năm 2025, Việt Nam xếp thứ 46 trên toàn cầu (tăng 10 bậc so với hiện nay), tương đương vị trí hiện tại của Philippines (thứ 47). Khi đó, Việt Nam sẽ chuyển từ giai đoạn 1 sang giai đoạn 2. Trong kịch bản này, dự báo tăng trưởng kinh tế của Việt Nam sẽ ở mức 5,7-6,2%.

Kịch bản 2, NLCTQG được cải thiện với tốc độ trung bình mỗi năm tăng 1,5 bậc. Như vậy đến năm 2030, Việt Nam xếp thứ 41 trên toàn cầu (tăng 16 bậc so với hiện nay), tương đương với vị trí hiện tại của Indonesia (thứ 41). Khi đó Việt Nam sẽ vào được nhóm nước trong giai đoạn 2. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam sẽ ở mức 6,1-6,6%.

Kịch bản 3, NLCTQG của Việt Nam được cải thiện với tốc độ cao hơn, trung bình mỗi năm tăng 2,2 bậc. Như vậy, đến năm 2030, Việt Nam xếp thứ 34 trên toàn cầu (tăng 22 bậc so với hiện nay), tương đương với vị trí hiện tại của Thái Lan (thứ 34). Khi đó, Việt Nam sẽ được vào nhóm nước chuyển từ giai đoạn 2 sang giai đoạng 3. Dự báo tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam sẽ ở mức 6,4-6,9%.

Lê Thuý