Quan sát tại triển lãm quốc tế về công nghiệp hóa chất diễn ra ở Tp.HCM mới đây sẽ thấy tràn ngập các nhà cung cấp hóa chất của Trung Quốc, gồm các nhóm sản phẩm về hóa chất nông nghiệp, thuốc bảo vệ thực vật (BVTV), hóa chất công nghiệp, hóa chất ngành dệt nhuộm, xử lý nước thải công nghiệp, công nghệ thực phẩm, nguyên liệu sản xuất sơn và vật liệu phủ, mực in…

Vẫn chiếm tỷ trọng lớn

Khi được hỏi về tình hình xuất khẩu hóa chất và thuốc BVTV từ Trung Quốc vào Việt Nam từ đầu năm đến nay, tuy chưa thể chia sẻ số liệu cụ thể nhưng bà Mã Xuân Diễm, Phó Hội trưởng Phân hội hóa chất thuộc Ủy ban Xúc tiến mậu dịch quốc tế Trung Quốc, cho rằng vẫn đang ở mức tăng trưởng tốt.

Ngoài ra, trước ảnh hưởng của thương chiến Mỹ - Trung, không ít doanh nghiệp (DN) hóa chất của Trung Quốc đang chuyển hướng vào Việt Nam nhiều hơn, gồm cả chuyển hướng về thương mại lẫn đầu tư khi đánh giá đây là thị trường rất tiềm năng và ổn định.

Còn theo ông Nguyễn Văn Sơn, Chủ tịch Hiệp hội Sản xuất và Kinh doanh thuốc BVTV Việt Nam, nguồn thuốc BVTV ở Việt Nam hiện nay được nhập khẩu (NK) từ hơn 40 quốc gia, nhưng nhiều nhất là từ Trung Quốc.

“Trước đây, lượng NK từ Trung Quốc chiếm trên 80% tổng sản lượng thuốc BVTV nhập vào Việt Nam. Còn hiện nay, tuy sản lượng có giảm một chút nhưng vẫn còn chiếm tỷ trọng 70 - 80%”, ông Sơn cho biết.

Vị chủ tịch hiệp hội này thừa nhận số lượng các DN sản xuất thuốc BVTV trong nước còn nhỏ, chủ yếu là gia công đóng gói, do rất nhiều nguyên nhân, từ điều kiện về kinh tế, đầu tư, cơ sở hạ tầng…

Riêng về NK hóa chất dùng trong nông nghiệp, theo ông Nguyễn Xuân Sinh, Phó Cục trưởng Cục Hóa chất (Bộ Công Thương), nhu cầu tiêu thụ trong nước khoảng 11 triệu tấn phân bón các loại, trong đó phân bón vô cơ chiếm khoảng 90%. Với khoảng 800 DN sản xuất phân bón, Việt Nam được xem là thị trường tiêu thụ lớn đối với các hóa chất sản xuất phân bón vô cơ được NK từ Trung Quốc.

Ngoài ra, nhu cầu hóa chất công nghiệp của Việt Nam tăng trưởng trung bình 9-10%/năm, trong khi nguồn cung trong nước mới chỉ đáp ứng 50% nhu cầu và phần còn lại phải NK.

Hóa chất sử dụng cho ngành công nghiệp không đáp ứng được nhu cầu nội địa và chỉ đủ dùng cho sản xuất thuốc trừ sâu và các loại sản phẩm cơ bản khác. Ngoài ra, trong nước không sản xuất hóa chất tinh khiết và đặc biệt. Về mặt hóa chất, mỗi năm có khoảng từ 70% nhu cầu urê được NK, trong khi amoni phosphate phải nhập 100%.

Yếu khả năng cung ứng

Không riêng gì các DN nội địa trong lĩnh vực sản xuất thuốc BVTV hay sản xuất phân bón, tình trạng chung của các DN hóa chất trong nước hiện nay là vừa yếu vừa phụ thuộc nguồn nguyên liệu nhập từ Trung Quốc.

Thực tế cho thấy do nguồn nguyên liệu trong nước để sản xuất hóa chất khan hiếm, gặp áp lực về môi trường nên hầu như vẫn phải NK, nên việc sản xuất hóa chất đang đối mặt với nhiều trở ngại.

Mặt khác, với nguồn cung hóa chất vừa lớn vừa rẻ như Trung Quốc nên các DN trong nước gặp vấn đề cạnh tranh về giá, hiện giá thành sản phẩm của DN nội địa cao hơn rất nhiều lần.

Số liệu thống kê từ Tổng cục Hải quan cho thấy giá trị NK của nhóm hàng hóa chất và sản phẩm từ hóa chất trong 10 tháng đầu năm nay đạt 8,71 tỷ USD, tăng 3,8% so với cùng kỳ năm trước.

Trong đó, kim ngạch NK hóa chất và sản phẩm từ hóa chất về Việt Nam có xuất xứ từ Trung Quốc là 2,63 tỷ USD (tăng 7,9%); NK có xuất xứ từ Đài Loan đạt 1,11 tỷ USD, tăng 13%.

Theo báo cáo chuyên sâu gần đây của CTCP Nghiên cứu ngành và tư vấn Việt Nam (Viracresearch) về ngành hóa chất, một trong những điểm yếu lớn nhất của ngành hóa chất Việt Nam là khả năng cung ứng nguyên liệu đầu vào còn yếu, nên phần lớn nguyên liệu đầu vào cho ngành hóa chất đều phải NK.

Viracresearch nhận định trong nhiều năm liền, hóa chất luôn nằm trong top 10 sản phẩm NK nhiều nhất và thị trường NK chính là Trung Quốc. Hệ thống máy móc kỹ thuật của ngành hóa chất phần lớn chỉ ở mức độ trung bình khá so với một số nước trong khu vực, nên năng suất của ngành chưa cao và giá trị gia tăng còn thấp.

Trong khi đó, ngoài nguồn hóa chất NK từ Trung Quốc, các DN trong ngành này đa phần có quy mô vừa và nhỏ và đang chịu sự cạnh tranh gay gắt với các tập đoàn đa quốc gia vốn có tiềm lực tài chính, trình độ công nghệ tốt hơn.

Hiện nay, trong xu hướng phát triển ngành công nghiệp hóa chất có tình trạng phần lớn các thương vụ M&A (mua bán và sáp nhập) trong ngành hóa chất toàn cầu đã diễn ra chủ yếu là các công ty cung cấp hàng hóa và vật liệu trung gian.

Giới chuyên gia cho biết hầu hết các thỏa thuận này xảy ra ở Trung Quốc và Mỹ. Với tình hình NK hóa chất từ Trung Quố cnhư lâu nay thì xu hướng thâu tóm, M&A của DN hóa chất Trung Quốc càng tạo thêm thách thức cho ngành hóa chất Việt Nam.

Thế Vinh