Tính từ đầu năm 2016 đến nay, xuất khẩu nông lâm thuỷ sản ước đạt hơn 26,4 tỷ USD (tăng 6,3% so với cùng kỳ năm 2015) và có tới 8 mặt hàng có kim ngạch vượt mốc 1 tỷ USD. Mặc dù vậy, không vì thế mà việc xuất khẩu nông sản lại không có những vấn đề quan ngại, nhất là ở khâu cạnh tranh và giá trị gia tăng của sản phẩm.

Bất cập cần khắc phục

Ông Lê Văn Bảnh, Cục trưởng Cục Chế biến nông lâm thủy sản và Nghề muối (Bộ NNN&PTNT), cho rằng mặc dù nông sản Việt Nam rất phong phú, xuất khẩu trên 30 tỷ USD/năm nhưng chúng ta mới chủ yếu xuất thô, chế biến sâu còn hạn chế.

Để khắc phục những điểm yếu này, như lời ông Bảnh, Bộ NN&PTNT cũng đang đưa ra nhiều ưu đãi trong thu hút đầu tư về tái chế biến nông nghiệp, đồng thời đưa ra đề án cánh đồng lớn, tập trung vùng sản xuất, sản xuất tập trung theo hợp tác, ưu tiên DN sản xuất chế biến trong nông nghiệp.

Theo nhóm chuyên gia Ngân hàng Thế giới (WB), vấn đề đang được đặt ra là làm sao để trên 50% kim ngạch xuất khẩu nông nghiệp của Việt Nam sẽ là sản phẩm chế biến và các sản phẩm giá trị gia tăng, giúp tăng gấp hai lần kim ngạch xuất khẩu so với hiện nay.

Mặt khác, sẽ có trên 20 doanh nghiệp (DN) Việt Nam có thương hiệu và sản xuất ra các sản phẩm nông nghiệp được công nhận trên các thị trường lớn trên thế giới và khu vực.

Giới chuyên gia cho rằng có một thực tế là hiện nay các món ăn Việt Nam rất được ưa chuộng trên thế giới nhưng hầu hết các sản phẩm nông nghiệp thô và chế biến của Việt Nam lại không được biết đến trên thế giới. Bất cập này cần phải được khắc phục.

Xuất khẩu nông sản tập trung ở một số mặt hàng chủ lực như gạo, thủy sản, cà phê, cao su… trong khi lại nhập khẩu ngô tới 3 tỷ USD.

Trong buổi làm việc hôm 21/11 giữa Tổ công tác của Thủ tướng Chính phủ với Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn (NN&PTNT) cũng đã đề cập đến chuyện này.

Như lời của Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Mai Tiến Dũng truyền đạt ý kiến của Thủ tướng Chính phủ, nhiệm vụ cần tập trung là tái cơ cấu nông nghiệp. Đây là nhiệm vụ lớn, đặc biệt Chính phủ đang có chủ trương kêu gọi các doanh nghiệp (DN) đầu tư vào nông nghiệp. Tuy nhiên, các DN đang gặp vấn đề là muốn làm nhưng không có đất, muốn làm lớn nhưng không có đất lớn.

Ngoài ra, một vấn đề quan trọng khác mà Thủ tướng Chính phủ lưu ý là Bộ NN&PTNT cần quan tâm tới thị trường. Việc xuất khẩu nông sản hiện chỉ tập trung vào một số mặt hàng chủ lực như gạo, thủy sản, cà phê, cao su… trong khi lại nhập khẩu ngô lên tới 3 tỷ USD. Điều này liên quan tới quy trình sản xuất, sức cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp.

Nhắc đến chuyện nhập khẩu ngô, theo giới chuyên gia, do cầu về thịt và thâm canh trong chăn nuôi ở Việt Nam tăng mạnh nên cầu về ngô, đậu tương dùng làm thức ăn chăn nuôi cũng tăng, nhất là khi Việt Nam không còn cách nào khác ngoài nhập khẩu để thoả mãn nhu cầu.

Giải quyết thách thức dài hạn

OECD/FAO dự đoán ngũ cốc sẽ vẫn là mặt hàng được tiêu thụ nhiều nhất, đạt mức 390 triệu tấn vào năm 2024, chủ yếu do nhu cầu sản xuất thức ăn chăn nuôi tăng (chiếm 70% ngũ cốc thô, gồm các loại ngũ cốc không phải gạo và lúa mỳ). Nhập khẩu ngô đậu tương được cho là sẽ tăng mạnh tại Việt Nam và Indonesia, Thái Lan, Malaysia.

Trong khi đó, báo cáo cập nhật hồi năm ngoái vẫn dự báo giá nông sản sẽ giảm, nhưng ít nhất tới năm 2020, giá cánh kéo nông nghiệp sẽ cải thiện do giá phân bón và nhiên liệu giảm xuống.

Tuy nhiên, tăng trưởng giá cánh kéo sẽ âm trong giai đoạn đầu 2020. Điều quan trọng đối với Việt Nam là giá gạo giao dịch sẽ giảm khoảng 10%, từ 423 USD/tấn năm 2014 xuống còn 380 USD/tấn vào năm 2025 (theo chuẩn 5% gạo tấm Thái Lan).

Cà phê vối cũng bị xuống giá từ 2.200 USD/tấn năm 2014 xuống còn 1.800 USD/tấn vào năm 2025. Viễn cảnh này tái khẳng định sự cần thiết của Việt Nam trong việc phải tăng cường hiệu quả sử dụng vật tư và các khâu xử lý sau thu hoạch trong chuỗi giá trị.

Nhìn chung, trong thời gian tới, nhóm chuyên gia WB khuyến nghị việc cần làm đầu tiên là phải giải quyết thách thức dài hạn về năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững nông nghiệp, đòi hỏi phải có sự can thiệp đa ngành của Chính phủ và phối hợp hành động của các bộ.

Trước tình trạng hàng xuất khẩu Việt Nam ít được biết đến và giá trị thấp tại thị trường nước ngoài, Chính phủ dự kiến thực hiện một số biện pháp nhằm khẳng định lại vị thế và xây dựng thương hiệu.

Tái cơ cấu nông nghiệp là một quá trình phức tạp, khó khăn và lâu dài. Vì vậy, đòi hỏi không chỉ là “sự chuyển đổi lớn” của ngành nông nghiệp từ trung ương đến địa phương, mà cần sự tham gia mang tính quyết định của nông dân và DN.

Hơn nữa, cần xác định lại vị thế và xây dựng lại hình ảnh của nông nghiệp Việt Nam nhằm thúc đẩy thương mại trong ngành thực phẩm và các ngành nông nghiệp khác.

Việt Nam có thể kham khảo kinh nghiệm những nước khác trong lĩnh vực này. Tại một số nước, những chiến lược như vậy cùng với áp lực cạnh tranh và cơ hội thị trường đã dẫn đến sự phát triển các sản phẩm riêng biệt và tạo thêm giá trị gia tăng.

Thế Vinh