Diễn biến thị trường sắn những tháng gần đây cho thấy sức ép đang dồn lên doanh nghiệp (DN) chế biến xuất khẩu. Nguyên liệu trong nước tăng giá, nhưng sức mua tại thị trường chủ lực suy yếu khiến DN khó chuyển chi phí tăng thêm vào giá bán.

Trung Quốc giảm mua, điểm yếu càng lộ rõ

Trung tuần tháng 10/2026, giá thu mua sắn củ tươi tại Tây Ninh có thời điểm lên 158,3 đồng/độ bột, gần gấp đôi cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, ở thị trường Trung Quốc, giá chào xuất khẩu tinh bột sắn Việt Nam theo điều kiện FOB tại TP.HCM hiện ở mức 610–650 USD/tấn, giảm khoảng 10 USD/tấn so với tuần trước.

Khoảng cách giữa giá nguyên liệu và giá bán thành phẩm tạo sức ép lên hiệu quả sản xuất. Nhà máy phải cạnh tranh thu mua để duy trì hoạt động, nhưng đầu ra lại phụ thuộc vào sức mua và mức giá chấp nhận của khách hàng quốc tế.

Số liệu xuất khẩu cho thấy khó khăn không còn mang tính nhất thời. Trong bản tin mới cập nhật, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, 9 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu hơn 2,4 triệu tấn sắn và các sản phẩm từ sắn, thu về khoảng 917 triệu USD. So với cùng kỳ năm trước, lượng xuất khẩu giảm 22,1%, còn giá trị giảm 3,3%. Không chỉ vậy, tháng 9 vừa qua là tháng thứ 5 liên tiếp mà xuất khẩu sắn và các sản phẩm từ sắn giảm về lượng so với cùng kỳ năm trước.

Điểm đáng lo ngại là mức độ tập trung thị trường quá lớn. Trung Quốc chiếm hơn 90% lượng sắn xuất khẩu của Việt Nam. Nguồn cung tại thị trường này dồi dào, trong khi nhu cầu từ các ngành thực phẩm, giấy, dệt may và hóa chất phục hồi chậm. Sức mua suy yếu nhanh chóng tác động ngược đến hoạt động của các nhà máy chế biến sắn tại Việt Nam.

Ông Lê Hữu Hùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Sắn Việt Nam, cho rằng Trung Quốc vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất của ngành sắn Việt. Đây là lợi thế quan trọng, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải giảm dần sự lệ thuộc vào một đầu ra.

Theo ông Hùng, Việt Nam cần tiếp tục giữ vững thị trường Trung Quốc, đồng thời mở rộng xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Trung Đông và châu Âu. Đặc biệt, DN cần hướng đến những thị trường có nhu cầu cao đối với tinh bột sắn chế biến sâu để nâng giá trị xuất khẩu.

Thực tế, xuất khẩu sắn sang một số thị trường ngoài Trung Quốc tăng trưởng tích cực nhưng chưa đủ bù đắp đà giảm tại thị trường chủ lực. Vì vậy, đa dạng hóa đầu ra cần đi cùng chuyển đổi cơ cấu sản phẩm và nâng khả năng đáp ứng yêu cầu của từng thị trường.

Nếu vẫn chủ yếu cung cấp tinh bột thông thường, DN sẽ khó tạo khác biệt và dễ bị cuốn vào cạnh tranh về giá. Như lưu ý của ông Hùng, muốn nâng cao sức cạnh tranh, ngành sắn phải tiến sâu hơn vào chế biến, bảo đảm chất lượng ổn định và xây dựng quan hệ cung ứng dài hạn với khách hàng.

Giải bài toán nguồn cung, thị trường và giá trị

Theo Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), xuất khẩu sắn thời gian tới vẫn chịu sức ép nếu nhu cầu từ Trung Quốc chưa phục hồi rõ rệt. Đa dạng hóa thị trường là hướng đi cần thiết, nhưng muốn duy trì đơn hàng, doanh nghiệp còn phải nâng chất lượng và đảm bảo nguồn cung ổn định.

“Dù vậy, giá xuất khẩu bình quân tăng cùng nhu cầu tại một số thị trường như Nhật Bản, Malaysia và Hàn Quốc có thể tạo lực đỡ cho xuất khẩu. Vì thế, đa dạng hóa thị trường, giảm dần sự phụ thuộc vào Trung Quốc là hướng đi cần thiết để ngành sắn phân tán rủi ro và duy trì tăng trưởng bền vững”, Cục Xuất nhập khẩu lưu ý.

Thực tế, xuất khẩu sắn và các sản phẩm từ sắn sang Hàn Quốc tăng 45,5%, Pakistan tăng 41,4%, Malaysia tăng 38,6% và Nhật Bản tăng 31,4% trong 9 tháng năm 2026. Những mức tăng này mở ra tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ bù đắp sự sụt giảm tại Trung Quốc. Muốn biến các thị trường mới thành đầu ra ổn định, DN cần có sản phẩm phù hợp, chất lượng đồng đều và khả năng duy trì nguồn cung lâu dài.

Ông Lê Hữu Hùng chỉ rõ điểm yếu của ngành không nằm ở sản lượng xuất khẩu mà ở giá trị sản phẩm và sức mạnh thương hiệu. Tinh bột sắn thông thường vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể. Điều này khiến DN dễ bị cuốn vào cạnh tranh về giá, trong khi dư địa gia tăng giá trị chưa được khai thác hết.

Bài toán không chỉ nằm ở khâu chế biến. Vùng trồng manh mún, liên kết lỏng lẻo, giống thoái hóa và dịch khảm lá khiến nguồn nguyên liệu thiếu ổn định. Nếu không tổ chức lại vùng trồng, đầu tư công nghệ khó hiệu quả, nhà máy vẫn chịu sức ép khi giá củ tươi tăng.

Muốn tận dụng cơ hội đó, ngành sắn cần giải quyết nghịch lý có năng lực chế biến lớn nhưng nguồn nguyên liệu chưa ổn định. Như tại Tây Ninh (được xem là “thủ phủ” sắn của cả nước) có hơn 60 nhà máy chế biến tinh bột sắn đang hoạt động, trong khi diện tích sắn khoảng 60.000ha mới đáp ứng chừng 25% nhu cầu nguyên liệu của các nhà máy. Khoảng thiếu hụt này khiến nguồn cung từ Campuchia có vai trò quan trọng đối với hoạt động chế biến trong nước.

Liên kết xuyên biên giới vì thế không đơn thuần là giải pháp mua thêm nguyên liệu, mà có thể trở thành nền tảng để hình thành chuỗi cung ứng quy mô khu vực. Năm 2025, Hiệp hội Sản xuất tinh bột mì Tây Ninh và Liên đoàn Sắn Campuchia ký thỏa thuận hợp tác về sản xuất, chế biến và thương mại sắn. Cùng với đó, các đối tác tại Tây Ninh thúc đẩy thỏa thuận thu mua 45 triệu tấn sắn củ tươi trong 5 năm, bình quân 9 triệu tấn mỗi năm, nhằm bảo đảm nguồn cung dài hạn.

Theo ông Lê Hữu Hùng, tổ chức hiệu quả chuỗi liên kết với Campuchia sẽ giúp Tây Ninh vượt khỏi vai trò sản xuất, chế biến tinh bột sắn. Địa phương này có thể trở thành trung tâm chế biến, thương mại và xuất khẩu sản phẩm sắn của ASEAN.

Tuy nhiên, liên kết nguyên liệu mới chỉ giải quyết đầu vào. Muốn giảm rủi ro xuất khẩu, doanh nghiệp còn phải thay đổi cơ cấu sản phẩm và đa dạng hóa thị trường đầu ra. Vị phó chủ tịch Hiệp hội Sắn Việt Nam nhấn mạnh ngành sắn cần chuyển từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng chất lượng, tiêu chuẩn và khả năng cung ứng ổn định. Các nhà máy cũng cần tận dụng mỗi tấn củ để phát triển thêm các sản phẩm như năng lượng, phân bón, vật liệu, qua đó đa dạng hóa đầu ra và nâng giá trị chế biến.

Cùng với đó, vùng nguyên liệu cần được tổ chức lại, gắn kết nông dân với nhà máy, cải thiện giống và kiểm soát dịch khảm lá. Ethanol có thể mở thêm đầu ra, nhưng cần có nhu cầu thực tế và hợp đồng bao tiêu rõ ràng.

Liên kết với Campuchia có thể giúp ngành sắn chủ động nguồn nguyên liệu, nhưng chưa đủ bảo đảm sức cạnh tranh nếu sản phẩm vẫn chủ yếu là tinh bột thông thường. Muốn giảm rủi ro từ thị trường Trung Quốc, doanh nghiệp phải đồng thời nâng giá trị chế biến và mở rộng đầu ra, thay vì chỉ gia tăng sản lượng xuất khẩu.

Thế Vinh