Lâu nay, thân chuối sau thu hoạch thường bị bỏ lại trên ruộng, vừa lãng phí vừa gây áp lực lên môi trường. Trong khi đó, xơ sợi chuối – loại sợi tự nhiên có độ bền cao, khả năng phân hủy sinh học và phù hợp với xu hướng tiêu dùng xanh đang lan rộng trên toàn cầu.

Nhìn thấy điều đó, ông Bùi Khánh Dũng - người nhiều năm làm việc tại Nhật Bản, nơi sợi chuối đã trở thành nguyên liệu truyền thống cho những bộ kimono có giá trị hàng chục triệu đồng đã quyết tâm trở về nước và khởi nghiệp từ chính loài cây quen thuộc.

Không có xưởng cơ khí nào nhận chế tạo theo đơn hàng nhỏ, ông tự mở xưởng GMF, tự thiết kế máy tách sợi và tự hoàn thiện từng chi tiết kỹ thuật qua hàng chục lần thử nghiệm. Sáu tháng ròng rã giữa “mùi dầu máy và những lần thử - sai – bỏ” cuối cùng cho ra đời chiếc máy tách sợi chuối vận hành ở tốc độ 1.400 vòng/phút, dùng dao chữ U bo tròn để đánh tan phần thịt và giữ lại phần sợi nguyên vẹn. Bằng độc quyền sáng chế được Cục Sở hữu trí tuệ cấp vào tháng 4/2022 ghi nhận công trình ấy như một bước tiến mang dấu ấn Việt Nam trong ngành vật liệu xanh.

Máy tuốt sợi chuối của ông Dũng ra đời vào thời điểm Musa Pacta mới được thành lập.

Musa Pacta đã từng bước xây dựng quy trình xử lý, chế biến xơ chuối để tạo ra các sản phẩm ứng dụng trong đời sống và công nghiệp nhẹ. Những sợi tơ chuối vàng óng dưới bàn tay của những người thợ khéo léo được bện đan thành giỏ, kệ, đèn, thảm, mũ, túi, giỏ xách,…

“Từ bao đời nay, cây chuối thân thuộc với người dân Việt Nam. Quả chuối để ăn, lá chuối để gói, còn thân chuối chỉ để nấu cho vật nuôi hoặc bỏ đi. Nhưng từ khi có máy tước sợi chuối thì thứ phế phẩm này lại được hồi sinh một cuộc đời đẹp đẽ”, ông Dũng nói.

Tuy nhiên, hành trình tái sinh sợi chuối cũng không hề suôn sẻ. Ông Dũng cho biết thách thức lớn nhất không phải là công nghệ hay nguồn nguyên liệu, mà lại chính ở lối mòn trong cách làm tại các làng nghề.

“Vẫn là một trong các kiểu đan: đan hoa thị, đan xoắn ốc như bình thường, thế nhưng khi đưa ra mẫu, bà con đã phản ứng luôn là chúng tôi không biết làm, đấy chính là cái rào cản”, người đứng đầu Musa Pacta chia sẻ.

Từng nhiều năm sống và làm việc tại nước ngoài, ông Dũng hiểu rằng người Việt Nam rất khéo tay, chỉ có điều là phải thay đổi, phải tiếp nhận những cái mới nhanh chóng hơn và hoàn thiện.

Ông đã bắt đầu hành trình về với đồng bào dân tộc ở những vùng sâu vùng xa của Lào Cai - nơi có những đặc thù, bản sắc rất riêng về những hoạ tiết hoa văn hay các màu sắc. Từ đó tìm ra cách để xử lý tạo thành những hoạ tiết riêng biệt.

Đến nay, Musa Pacta đã làm được khoảng hơn 4.000 sản phẩm từ thủ công mỹ nghệ từ sợi chuối. Hết các sản phẩm đang được phân phối qua các công ty thương mại để xuất khẩu. Các sản phẩm được xuất khẩu tới nhiều thị trường, bao gồm các nước G7 (Anh, Mỹ, Đức, Nhật Bản, Pháp, Canada, Ý) và một số thị trường khác như châu Âu, Dubai…

Bên cạnh đó, công ty cũng làm các sản phẩm tiêu dùng; sản phẩm do công ty tự thiết kế như đèn trang trí, chủ yếu cung cấp cho các khu nghỉ dưỡng, homestay (còn gọi chung là dạng sản phẩm dự án).

"Hiện, mỗi xưởng sản xuất cung cấp khoảng 1 - 2 tấn sợi chuối/tháng, chủ yếu phục vụ sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu", ông Dũng thông tin.

Từ nhà xưởng nhỏ, Musa Pacta dần trở thành doanh nghiệp tiên phong trong sản xuất sợi chuối và các sản phẩm từ thân chuối. Trong đó, liên kết với người dân là nền tảng vận hành mô hình của Musa Pacta.

Những máy tuốt sợi đầu tiên của Musa Pacta được ứng dụng ở HTX Khai Thái (Hà Nội) – HTX đầu tiên về sản xuất sợi chuối ở Việt Nam. Sự hợp tác giữa Musa Pacta và HTX không chỉ giúp công ty có nguồn nguyên liệu ổn định mà còn tạo thêm thu nhập cho người dân địa phương.

Sự liên kết này không chỉ đơn thuần là mua – bán nguyên liệu, mà là hợp tác dài hạn, trong đó mỗi bên tham gia đều đóng vai trò quan trọng trong chuỗi giá trị.

Trong mô hình hợp tác giữa Musa Pacta và HTX Khai Thái, doanh nghiệp đóng vai trò định hướng thị trường, công nghệ và tiêu chuẩn sản phẩm, trong khi HTX là cầu nối tổ chức vùng nguyên liệu, hỗ trợ nông dân thu gom, sơ chế và đảm bảo chất lượng xơ chuối đầu vào.

Thông qua HTX Khai Thái, nông dân không còn coi thân chuối là phế phẩm phải bỏ đi, mà là nguồn thu nhập bổ sung. Việc thu gom, tách xơ, xử lý ban đầu được tổ chức bài bản, giúp nâng cao giá trị kinh tế của cây chuối mà không cần mở rộng diện tích trồng trọt.

Về phía Musa Pacta, sự ổn định của vùng nguyên liệu là yếu tố then chốt để doanh nghiệp xây dựng kế hoạch sản xuất dài hạn.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp và HTX vì thế trở thành nền tảng cho phát triển bền vững, thay vì tăng trưởng nóng hoặc phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu thiếu ổn định.

HTX Khai Thái hiện tạo việc làm cho gần 60 người với thu nhập trung bình 4,5 triệu đồng/tháng, nhiều người lớn tuổi vẫn kiếm thêm được thu nhập từ việc phơi sợi, quay sợi hay nhặt sợi vụn.

Các thành viên HTX đang khá hài lòng với công ăn, việc làm hiện tại. Cứ hết tháng, HTX lại thanh toán trả tiền công đều đặn.

Ông Đào Văn Hùng Giám đốc HTX Khai Thái

"Nếu thời gian tới, đầu ra tăng lên, đa dạng hóa mặt hàng, cần thêm lao động thì hoàn toàn có thể lấy thêm người, bởi hiện nay cũng có nhiều người muốn xin làm cùng với HTX", ông Hùng nhấn mạnh.

Được biết, Musa Pacta đang đồng hành cùng khoảng hơn 10 HTX tại các địa phương như Hà Nội, Sơn La, Lai Châu, Phú Thọ… cải thiện sinh kế cho người dân từ cây chuối. Các HTX thường gắn với vùng nguyên liệu tự nhiên. Khi các HTX có nhu cầu sản xuất sợi chuối, công ty sẽ cung cấp thiết bị, công nghệ và bao tiêu đầu ra sản phẩm.

Mô hình liên kết không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn là câu chuyện về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp: phát triển cùng cộng đồng, thay vì phát triển bằng cách tách rời cộng đồng. Từ những thân chuối sau thu hoạch, Musa Pacta và các HTX đang cùng nhau viết nên một câu chuyện mới cho nông nghiệp Việt Nam – câu chuyện mà ở đó, giá trị không bị bỏ phí, con người được đặt ở trung tâm và tăng trưởng đi cùng trách nhiệm.

Trong thế giới từ sợi chuối, giờ đây không chỉ là đồ thủ công mĩ nghệ nữa mà còn là giấy, tranh từ sợi chuối, là vải sợi chuối.

Chia sẻ về định hướng sắp tới, người đứng đầu Musa Pacta cho biết vẻ đẹp tiềm ẩn của sợi chuối Việt Nam sẽ được lộ diện dưới hình hài của vải.

“Sợi chuối vốn nhẹ, hút ẩm tốt, thoáng mát, ít nếp nhăn, là một trong những loại sợi vải tự nhiên tốt nhất thế giới”, ông Dũng nói.

Hải Giang