Mới đây, trong thông báo kết luận của Phó Thủ tướng Trịnh Đình Dũng về giải pháp quản lý, phát triển thị trường bán lẻ, có nhấn mạnh vấn đề quản lý chặt chẽ việc phát triển mạng lưới bán lẻ của doanh nghiệp (DN) có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) theo quy định pháp luật, đặc biệt là việc áp dụng thủ tục kiểm tra nhu cầu kinh tế (ENT).

Muộn còn hơn không

Theo dự báo, tăng trưởng của thị trường bán lẻ Việt Nam trong năm 2017 và 2018 sẽ vào khoảng 13%. Trong đó, tỷ trọng kênh bán lẻ hiện đại hiện đang tăng trưởng khá nhanh, được cho là có thể đạt 45% vào năm 2020.

Theo như nhận định, thị trường Việt Nam sôi động và rất tiềm năng, thuộc Top 10 quốc gia được đánh giá cao về tiềm năng bán lẻ hàng đầu châu Á. Điều này lý giải vì sao việc thâm nhập thị trường bán lẻ Việt của các tập đoàn phân phối nước ngoài được bắt đầu hơn 10 năm nay dưới những mô hình khác nhau.

Thống kê từ Bộ Công Thương cho thấy, các DN FDI chiếm khoảng 17% thị phần bán lẻ qua trung tâm thương mại, siêu thị; khoảng 70% thị phần bán lẻ qua cửa hàng tiện lợi; khoảng 15% thị phần của phương thức bán hàng qua siêu thị mini và khoảng 50% thị phần bán lẻ không thông qua cửa hàng (bán hàng trực tuyến qua Internet, truyền hình, điện thoại…).

Ông Nguyễn Ngọc Hòa, Phó Giám đốc Sở Công Thương Tp.HCM, cho rằng các tập đoàn này sẽ tăng tốc, mở rộng nhanh mạng lưới và đa dạng hóa loại hình bán lẻ, tăng cường mua bán sáp nhập để gia tăng thị phần và chiếm lĩnh thị trường, tạo áp lực cạnh tranh đối với các nhà bán lẻ Việt ngay trên “sân nhà”. Khi đó, các tập đoàn phân phối nước ngoài sẽ lần lượt thâu tóm các nhà bán lẻ Việt Nam. 

Rõ ràng, động thái chỉ đạo từ phía Chính phủ đối với bộ, ngành, địa phương trong vấn đề quản lý “làn sóng” các nhà bán lẻ ngoại là điều đáng quan tâm, tuy có hơi muộn màng.

Do lơ là ENT đã dẫn tới hiện tượng cấp phép lập cơ sở bán lẻ của nhà đầu tư nước ngoài một cách ồ ạt, dễ dàng

Theo đó, như chỉ đạo của Phó Thủ tướng Trịnh Đình Dũng, thời gian tới, các bộ, ngành, địa phương cần tăng cường kiểm tra việc chấp hành pháp luật của các DN FDI trong lĩnh vực phân phối, bán lẻ.

Bộ Tài chính được giao nhiệm vụ tăng cường thanh tra, kiểm tra hoạt động của các cơ sở bán buôn, bán lẻ của nhà đầu tư, tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài về thuế, giá để ngăn chặn các hành vi chuyển giá, trốn thuế và thực hiện truy thu thuế theo đúng quy định; chia sẻ kết quả thanh tra, kiểm tra để các bộ, ngành, địa phương làm cơ sở xem xét, cấp phép DN FDI thành lập cơ sở bán lẻ mới.

Bộ Kế hoạch và Đầu tư được giao nhiệm chủ trì, phối hợp với Bộ Công Thương nghiên cứu sửa đổi, bổ sung khái niệm “nhà đầu tư nước ngoài” và “tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài” quy định tại Luật Đầu tư để quản lý các nhà đầu tư, tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài tham gia thị trường bán lẻ Việt Nam.

Theo nhận định của Phó Thủ tướng, thực tế công tác quản lý đối với thị trường phân phối bán buôn, bán lẻ trong nước vừa qua cho thấy nhận thức của các bộ, ngành và địa phương về việc mở cửa thị trường vẫn chưa thực sự thống nhất. Việc thực hiện ENT ở nhiều địa phương còn mang tính hình thức, không đánh giá kỹ lưỡng, thận trọng.

“Chốt chặn” ENT

Ngay cả việc kiểm soát chấp hành pháp luật trong hoạt động của DN phân phối có vốn FDI cũng chưa hiệu quả, chưa có các biện pháp hỗ trợ hợp lý để DN trong nước phát triển, mở rộng hệ thống phân phối trong nước.

ENT, như cam kết WTO, có thể hiểu là việc cơ quan có thẩm quyền căn cứ vào tình hình thực tế để xem xét có cấp phép mở từng cơ sở bán lẻ cho DN có vốn FDI hay không, trừ cơ sở bán lẻ thứ nhất.

Thế nhưng, từ lâu, công cụ ENT tại Việt Nam vẫn chưa được vận dụng một cách hiệu quả, nhiều địa phương thực hiện ENT khá sơ sài, không có phân tích đầy đủ, không tham vấn với các cơ sở bán lẻ địa phương.

Điều này dẫn tới hiện tượng cấp phép lập cơ sở bán lẻ của nhà đầu tư nước ngoài một cách ồ ạt, dễ dàng. Hệ quả là các cơ sở bán lẻ trong nước buộc phải cạnh tranh vất vả hơn các nhà đầu tư nước ngoài.

Trên thực tế, trước khi có cam kết WTO, Việt Nam đã mở cửa theo từng trường hợp đơn lẻ cho các nhà bán lẻ nước ngoài thông qua việc cấp phép đơn lẻ (xét từng trường hợp) cho một số nhà bán lẻ lớn vào Việt Nam như: thương hiệu Big C năm 1998 và Metro Cash & Carry năm 2002.

Về phạm vi hoạt động, một điều kiện được Việt Nam đưa ra trong cam kết mở cửa WTO là: các nhà bán lẻ nước ngoài chỉ được phép cung cấp dịch vụ bán lẻ thông qua việc lập cơ sở bán lẻ (cửa hàng, siêu thị…) và chỉ được tự động mở một địa điểm bán lẻ (mà không cần phải đáp ứng điều kiện gì). Việc lập các cơ sở bán lẻ ngoài cơ sở thứ nhất phải được cơ quan có thẩm quyền cho phép trên cơ sở phân tích ENT.

Vì thế, ENT thực chất là một loại “rào cản kỹ thuật” trong lĩnh vực bán lẻ được các nước WTO chấp thuận để đổi lấy việc Việt Nam mở rộng cửa thị trường bán lẻ. ENT được thiết kế như một công cụ cho phép Việt Nam kiểm soát được số lượng cơ sở bán lẻ của một nhà bán lẻ ngoại tại Việt Nam cũng như giới hạn số lượng này tùy theo nhu cầu kinh tế trong những bối cảnh cụ thể.

Do đó, nếu biết cách sử dụng hiệu quả, ENT được coi như một “chốt chặn” quan trọng của Việt Nam trong kiểm soát các nhà phân phối nước ngoài tại thị trường của mình, bảo hộ hợp lý và hợp pháp các nhà bán lẻ trong nước.

Thế Vinh