Ông Lưu Quang Tuấn - Phó Viện trưởng Viện Khoa học Lao động và Xã hội, nêu quan điểm trước thực trạng lao động trong độ tuổi rơi vào tình cảnh thất nghiệp đang có xu hướng gia tăng hiện nay.

Thanh niên thất nghiệp ngày càng tăng

Mới đây, báo cáo tình hình kinh tế xã hội (KT-XH) 6 tháng đầu năm, Tổng cục Thống kê cho biết, tỷ lệ thất nghiệp của lao động trong độ tuổi quý I/2017 là 2,30%; quý II ước tính là 2,26%.

Tính chung 6 tháng đầu năm nay, tỷ lệ thất nghiệp của lao động trong độ tuổi là 2,28%, trong đó khu vực thành thị là 3,22%; khu vực nông thôn là 1,81%.

Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên (từ 15 - 24 tuổi) 6 tháng đầu năm là 7,48%, trong đó khu vực thành thị là 11,98%; khu vực nông thôn là 5,79%. Tỷ lệ thiếu việc làm của lao động trong độ tuổi quý I là 1,82%; quý II ước tính 1,63%.

Tính chung 6 tháng đầu năm, tỷ lệ thiếu việc làm của lao động trong độ tuổi là 1,72%, trong đó khu vực thành thị là 0,85%; khu vực nông thôn là 2,15%.

Trước đó, năm 2016, theo thống kê lực lượng lao động cả nước là 54,4 triệu người, gồm 53,3 triệu người có việc làm và hơn 1,1 triệu người thất nghiệp. Nữ giới chiếm 48,4%; thanh niên (15 - 24 tuổi) chiếm 13,8%.

Theo ông Lưu Quang Tuấn, đến nay, lao động có bằng cấp/chứng chỉ mới chiếm 20,9% lực lượng lao động cả nước, chỉ tăng được 3,5% so với năm 2006. Tỷ lệ lao động có bằng cấp/chứng chỉ ở thành thị cao hơn rất nhiều so với ở nông thôn, 37,4% so với 13,1%. Theo giới, tỷ lệ lực lượng lao động nữ có bằng cấp/chứng chỉ thấp hơn so với nam, 23,3% so với 18,4%.

“Tỷ lệ lực lượng lao động có bằng cấp/chứng chỉ là một tiêu chí quan trọng phản ánh năng lực của lực lượng lao động của một quốc gia. Tỷ trọng thấp lực lượng lao động có bằng cấp/chứng chỉ và chậm được cải thiện là một thách thức trong nỗ lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng, nhất là trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra nhanh chóng và tác động rất nhanh, mạnh đến những ngành công nghiệp thâm dụng lao động”, ông Tuấn đánh giá.

Năm 2016, cả nước có hơn 1,1 triệu người thất nghiệp trong độ tuổi lao động

Kìm hãm tăng trưởng

Đáng chú ý, trong số 53,3 triệu người có việc làm năm 2016, còn tới 41,9% làm việc trong khu vực “nông, lâm, thủy sản”; chỉ có 24,7% làm trong khu vực “công nghiệp và xây dựng” và 33,4% làm trong khu vực “dịch vụ”. Không chỉ vậy, tốc độ chuyển dịch cơ cấu lao động diễn ra rất chậm (năm 2006 có 54,7% lao động làm trong khu vực nông, lâm, thủy sản).

Điều này cho thấy, cơ cấu lao động lạc hậu và tốc độ chuyển dịch chậm, phản ánh thực trạng lạc hậu của nền kinh tế và cản trở nỗ lực gia tăng năng suất lao động, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Đáng chú ý, ở Việt Nam, tỷ trọng lao động làm công hưởng lương có xu hướng tăng nhanh trong vài năm trở lại đây, đạt 41,9% vào năm 2016 so với 34,8% vào năm 2013. Đây là một tín hiệu lạc quan về sự phát triển của thị trường lao động. Tuy vậy, tỷ trọng 41,9% lao động làm công hưởng lương là một con số quá nhỏ, chưa thể tạo thành động lực lớn để thúc đẩy gia tăng quy mô GDP của Việt Nam.

Hơn thế nữa, trong số lao động làm công hưởng lương năm 2016, tỷ lệ lao động không có hợp đồng bằng văn bản còn chiếm 42,2%. Như vậy, số lao động này dù là làm công hưởng lương, nhưng việc làm của họ là phi chính thức và họ gần như không tiếp cận được các chính sách an sinh xã hội. Hệ lụy là động lực làm việc và mức độ gắn bó của những lao động này với doanh nghiệp/cơ sở sản xuất kinh doanh cũng không thể lớn.

Trước thực trạng năm 2016, cả nước có hơn 1,1 triệu người thất nghiệp trong độ tuổi lao động, ông Tuấn đánh giá, điều này một mặt phản ánh trình độ phát triển kinh tế của Việt Nam còn thấp, chủ yếu vẫn sử dụng lao động không có chuyên môn kỹ thuật; mặt khác, phản ánh chất lượng đào tạo chưa đáp ứng nhu cầu của thị trường - nói cách khác, chất lượng không tương xứng với bằng cấp đạt được.

“Việc cung ra thị trường các “sản phẩm đào tạo” với chất lượng không đáp ứng nhu cầu không chỉ gây lãng phí về thời gian đào tạo nói chung, lãng phí về nguồn lực đầu tư của các hộ gia đình nói riêng, mà còn kìm hãm khả năng tăng năng suất để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế”, ông Tuấn nhận xét.

Kết quả nghiên cứu của Tổng cục Thống kê cho thấy, 65% chủ doanh nghiệp FDI và 35% doanh nghiệp trong nước cho rằng những kỹ năng mà trường dạy nghề và trung học chuyên nghiệp đào tạo không đáp ứng được nhu cầu của doanh nghiệp.

Do vậy, thất nghiệp do kỹ năng và năng lực không phù hợp với nhu cầu lao động là một lãng phí và thời gian thất nghiệp càng dài thì càng kìm hãm tăng trưởng. Năm 2016, năng suất lao động bình quân theo giá hiện hành đạt 84,5 triệu đồng/người (khoảng 3.853 USD/lao động). Nói cách khác, bình quân mỗi quý của năm 2016, mỗi lao động Việt Nam đã tạo ra 21,1 triệu đồng.

“Như vậy, với người thất nghiệp một quý mới tìm được việc làm tức là đã làm cho GDP giảm đi so với kỳ vọng một khoản là 21,1 triệu đồng. Trong năm 2016, số người thất nghiệp từ 3 tháng trở lên chiếm 38,3% trong tổng số hơn 1,1 triệu người thất nghiệp. Ngoài ra, dường như người có bằng cấp càng cao thì thời gian thất nghiệp càng dài, tức là giá trị GDP tiềm năng giảm đi càng nhiều”, ông Tuấn cho biết.

Thy Lê