Gốm Hương Canh có lịch sử hơn 300 năm, là một trong những thương hiệu gốm nức tiếng khắp các tỉnh miền Bắc. Từng là một vùng đất “thiên thời, địa lợi” với sản phẩm gốm “làm ra đến đâu bán hết đến đó”, nhưng thích ứng chậm với thị trường, chính sách điều hành kém hiệu quả, đã khiến làng nghề lâm vào khó khăn.

Hiện tại đáng lo

Ông Nguyễn Thanh - từng là Chủ nhiệm HTX gốm Hương Canh, chia sẻ: “HTX gốm Hương Canh được thành lập từ năm 1958, trải qua nhiều giai đoạn phát triển, làng nghề có lúc phát triển mạnh với số hộ làm nghề lên tới gần 300 hộ sản xuất theo quy mô tập trung. Sản phẩm luôn được thị trường ưa chuộng, người dân làm nghề làm không hết việc”.

Tuy nhiên, sau thời kỳ phát triển cực mạnh, sự cạnh tranh khốc liệt của cơ chế thị trường khiến làng nghề gốm dần mất đi vị thế hàng đầu so với các dòng gốm khác, sản phẩm mất dần chỗ đứng trên thị trường, người làm nghề lâm vào thế khó, phải làm ăn cầm chừng, hoặc đổi nghề khác.

“Sự chậm đổi mới trong chất lượng, mẫu mã sản phẩm, các chính sách hỗ trợ chưa tốt, cùng với đó là sự cạnh tranh của các dòng sản phẩm gốm khác và các dòng sản phẩm bằng kim loại, đồ nhựa, sứ… khiến làng nghề lâm vào khó khăn. HTX phải giải thể, người dân làm nghề phải chuyển sang nghề khác làm ăn”, ông Thanh nói.

Hiện tại, cả làng chỉ còn chưa đầy 20 hộ làm nghề, trong đó chỉ có 4 hộ sản xuất có công suất vừa. Tuy vậy, một tín hiệu vui là các cơ sở còn tồn tại đang có những đổi mới khá tích cực trong sản xuất và kinh doanh.

Được biết, bắt đầu từ năm 2002, nhiều nghệ nhân vì tâm huyết với nghề truyền thống đã quyết tâm khôi phục lại làng nghề. Các hộ quyết tâm đầu tư tiền bạc để nâng cao cơ sở vật chất, kỹ thuật, đồng thời nâng cao chất lượng sản phẩm, đa dạng hóa kiểu dáng, mẫu mã, đáp ứng nhu cầu của thị trường.

“Nhờ mở rộng quy mô, sản xuất theo nhu cầu của thị trường, đáp ứng tốt yêu cầu của các đơn hàng, gốm mỹ nghệ được chú trọng hơn… các cơ sở đã bắt mở rộng được thị trường, cải thiện doanh thu. Các cơ sở lớn (như nhà ông Nguyễn Thanh) trong làng đã đạt doanh thu khá cao từ 200 - 350 triệu đồng/năm”, ông Trần Hải - một nghệ nhân gốm cho biết.

Làng gốm Hương Canh đang đối diện với nguy cơ thất truyền nếu không đổi mới 

Đổi mới toàn diện để giữ nghề

Dù đang có những điểm sáng tích cực, nhưng gốm Hương Canh vẫn phải đối diện với rất nhiều khó khăn cần giải quyết. Trong đó, khó khăn về vốn đầu tư, mặt bằng sản xuất, ô nhiễm môi trường là những vấn đề nan giải, là thách thức của người dân và cơ quan quản lý.

Về vốn, số tiền đầu tư một hệ thống lò gas nung gốm đạt chuẩn vượt quá khả năng của người dân. Ông Thanh - chủ cơ sở sản xuất lớn nhất làng Hương Canh, cho biết để đầu tư một hệ thống máy hoàn chỉnh, người dân phải bỏ ra 500 - 700 triệu đồng, trong khi chưa có một nguồn vốn vay ưu đãi nào cho các hộ đầu tư.

Mặt bằng sản xuất của làng nghề cũng ngày càng bị thu hẹp, sản xuất lạc hậu gây ra hệ quả không nhỏ về môi trường. Theo khảo sát, hầu hết các lò nung gốm đều là thủ công, lượng nhiệt và bụi thải ra gây ảnh hưởng đến môi trường. Nguy cơ lớn nhất là tình trạng khai thác đất nguyên liệu bừa bãi, khiến nguồn đất ngày càng khan hiếm.

Trước thực trạng này, chính quyền địa phương cũng đã đưa ra một số biện pháp, nhưng kết quả thì chưa thực sự cao. Ông Lưu Văn Minh - Trưởng phòng Công Thương huyện Bình Xuyên, cho biết: “UBND huyện đã phối hợp với các cấp để đưa ra các biện pháp khắc phục. Năm 2011, huyện quy hoạch 10.000 ha để xây dựng cụm làng nghề. Năm 2007, Trung tâm Khuyến công cũng phối hợp với các đơn vị liên quan hỗ trợ các hộ số tiền 5 - 10 triệu đồng. Tuy nhiên, những giải pháp vẫn chưa đem lại hiệu quả cao”.

Trong hai năm trở lại đây, làng gốm Hương Canh đang cho thấy những điểm sáng tích cực. Tuy nhiên, nguy cơ mai một vẫn rất hiện hữu. Vì vậy, chỉ có sự chung tay từ cả chính quyền và người dân thì làng nghề mới thoát khỏi khó khăn và trở lại thời kỳ “ăn nên làm ra”.

Văn Hiến