Theo các chuyên gia, đánh thức dữ liệu dòng tiền đang bị bỏ quên để làm căn cứ chấm điểm tín dụng chính là chìa khóa đưa tài chính toàn diện chuyển từ mở rộng số lượng sang giá trị thực chất.

Tại Tọa đàm “Thúc đẩy tài chính toàn diện - Động lực từ thanh toán không dùng tiền mặt” ngày 6/10, PGS.TS. Lê Thanh Tâm, Viện Ngân hàng - Tài chính thuộc Đại học Kinh tế Quốc dân, khẳng định cuộc đua mở tài khoản của các ngân hàng và công ty công nghệ tài chính đã hoàn tất, áp lực tiếp theo là kích hoạt sử dụng thực tế. Trong tiến trình phát triển tài chính toàn diện gồm bốn bước, Việt Nam đã làm rất tốt khâu mở tài khoản và duy trì giao dịch thường xuyên. Khâu thứ ba là tích lũy cũng ghi nhận bước tiến lớn khi tỷ lệ người dân gửi tiết kiệm tại các tổ chức tài chính tăng mạnh từ 14,5% lên 43,1%.

Thế nhưng, theo bà Tâm điểm nghẽn nghiêm trọng lại nằm ở bước thứ tư khi dịch vụ tín dụng và bảo hiểm chính thức chưa được chuyển hóa tương xứng. Mỗi giao dịch số đều để lại dấu vết dòng tiền, nguồn nguyên liệu quý giá để chấm điểm tín dụng cá nhân nhưng hiện vẫn bị bỏ ngỏ.

Nghịch lý này càng lộ rõ khi đặt cạnh thói quen tiêu dùng. Quy mô thương mại điện tử bán lẻ năm 2025 đạt 38,5 tỷ USD, gấp gần mười lần năm 2015, song vẫn có tới 77,5% người mua chọn trả tiền mặt khi nhận hàng. Cùng thời điểm, thị trường cho vay tiêu dùng tăng trưởng 26% với nợ quá hạn thẻ tín dụng ở mức 6 đến 8%. Đặc biệt, khoảng 60% người trẻ đang gánh ít nhất một khoản nợ tiêu dùng và 41% người từ 22 - 35 tuổi sử dụng dịch vụ mua trước trả sau.

Để giải bài toán tiếp cận vốn và ngăn ngừa rủi ro nợ xấu, PGS.TS. Lê Thanh Tâm đề xuất giải pháp cấp thiết là biến dữ liệu thanh toán thành dữ liệu chấm điểm tín dụng, đồng thời đưa dư nợ mua trước trả sau vào hệ thống Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia Việt Nam (CIC).

Theo các chuyên gia, tiềm năng khai thác tín dụng dựa trên dòng tiền hoàn toàn khả thi nhờ nền tảng thanh toán số đang tăng trưởng vượt bậc. Số liệu của NHNN ghi nhận đến tháng 8/2026, thanh toán không dùng tiền mặt tăng 34,56% về số lượng và 13,26% về giá trị. Kênh trực tuyến tăng 46,57% về số lượng, 21,77% về giá trị; kênh di động tăng 35,33% về số lượng, 23,9% về giá trị; mã QR tăng 6,66% về số lượng, 25,85% về giá trị. Thanh toán liên ngân hàng tăng 13,39% về số lượng và tăng tới 62,67% về giá trị, cùng mức tăng 33,11% về số lượng của hệ thống chuyển mạch bù trừ.

Tính đến cuối năm 2025, tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản đạt 88,96%, quy mô giá trị thanh toán không tiền mặt gấp 28 lần GDP, hướng tới mục tiêu 95% dân số từ 15 tuổi có tài khoản và giá trị thanh toán đạt 30 lần GDP.

Về hạ tầng kết nối, ông Nguyễn Thanh Tùng, Phó Tổng Giám đốc NAPAS, cho biết hệ thống kết nối 70 thành viên đã xử lý khoảng 12 tỷ giao dịch trong năm 2025. Riêng dịch vụ chuyển tiền nhanh 24/7 gánh hơn 45 triệu giao dịch mỗi ngày. Mạng lưới VietQR hiện liên kết 60 ngân hàng và ví điện tử, kết nối hơn 20.000 ATM, hơn 930.000 POS và mở rộng thanh toán song phương sang Thái Lan, Lào, Campuchia qua VietQRGlobal.

Thanh toán không dùng tiền mặt bùng nổ gấp 28 lần GDP

Tại vùng nông thôn, thanh toán số cũng phủ rộng qua 5,7 nghìn điểm đại lý thanh toán và 5.158 điểm kinh doanh tiền di động cấp xã. Với 11,45 triệu tài khoản tiền di động đăng ký, trong đó 6,18 triệu tài khoản hoạt động đều đặn, hàng chục triệu bản ghi dữ liệu mua bán từ chợ dân sinh đến nông thôn đang hình thành liên tục mỗi ngày.

Bà Nguyễn Thị Thu, Phó Vụ trưởng Vụ Thanh toán, NHNN  nhấn mạnh thanh toán không dùng tiền mặt là cửa ngõ tạo lập dữ liệu sạch để các tổ chức tài chính nhận diện nhu cầu và thiết kế gói vay phù hợp cho nhóm yếu thế. Bước sang giai đoạn 2026 - 2030, định hướng phát triển sẽ chuyển trọng tâm từ lượng sang chất, đáp ứng năm yêu cầu gồm chất lượng, hiệu quả kinh tế, tích hợp sâu vào đời sống, an toàn và sẵn sàng hội nhập.

Để dữ liệu dòng tiền trở thành cơ sở cấp vốn tin cậy, an toàn thông tin được đặt lên hàng đầu. Ngành ngân hàng đã hoàn thành làm sạch và đối chiếu sinh trắc học cho 174,5 triệu hồ sơ cá nhân cùng 2,92 triệu hồ sơ tổ chức qua căn cước công dân gắn chip và ứng dụng VNeID. Hệ thống cảnh báo tự động đã phát đi 5,6 triệu lượt cảnh báo, giúp khách hàng tạm dừng hoặc hủy bỏ 1,9 triệu giao dịch nghi vấn, bảo vệ thành công hơn 6.300 tỷ đồng.

Phó Thống đốc NHNN Phạm Thanh Hà chỉ đạo phát triển thanh toán số phải gắn chặt với mục tiêu tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, hướng đến việc người dân sử dụng dịch vụ thực chất và an toàn. Chỉ khi dữ liệu từ những cú chạm quét thường nhật được liên thông và công nhận như một thước đo tín nhiệm, thanh toán số mới thực sự trở thành tấm vé thông hành đưa người dân tiếp cận dòng vốn an toàn, tạo đòn bẩy phát triển kinh tế bền vững.

Thanh Hoa