Những ngày này, vùng chuyên canh sầu riêng tại xã Nghĩa Trung bước vào vụ thu hoạch chính. Giá thu mua tại vườn dao động 62.000–65.000 đồng/kg, thương lái đến tận vườn thu mua. Điều này tạo nên không khí phấn khởi cho người trồng sau một mùa vụ ổn định cả về năng suất lẫn đầu ra. 

“Tấm hộ chiếu” mở đường

Nhưng phía sau những con số tích cực ấy là một quá trình chuyển đổi đang diễn ra âm thầm. Đó là từ sản xuất truyền thống sang quản lý theo mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn hóa chất lượng.

Hiện, Nghĩa Trung có khoảng 5.685ha sầu riêng, trong đó hơn 4.675ha đã cho thu hoạch, năng suất bình quân khoảng 18 tấn/ha. Một số mô hình của HTX Sầu riêng Đức Liễu hay HTX Nông nghiệp 36 đạt 20–22 tấn/ha, cho thấy tiềm năng lớn của vùng chuyên canh này. Toàn xã hiện có 11 mã số vùng trồng, tăng 7 mã so với cùng kỳ năm trước và đang hướng tới mục tiêu 28 mã trong thời gian tới.

Địa phương đặt mục tiêu đến năm 2027 sẽ cấp mã số vùng trồng cho 100% diện tích đủ điều kiện. Đồng thời, xã sẽ hoàn thiện mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu. Đây là bước đi quan trọng trong bối cảnh yêu cầu của thị trường nhập khẩu ngày càng khắt khe, đặc biệt là truy xuất nguồn gốc, minh bạch chuỗi sản xuất.

Ngay từ đầu, bài toán đặt ra cho Nghĩa Trung không chỉ là mở rộng diện tích hay tăng sản lượng, mà là làm sao để mỗi vùng trồng, mỗi hộ sản xuất đều được quản lý bằng một hệ thống dữ liệu rõ ràng, có thể truy xuất và kiểm soát. 

Chính trong quá trình đó, khái niệm sở hữu trí tuệ bắt đầu hiện diện rõ hơn trong hoạt động canh tác sầu riêng tại địa phương này. Nó không còn là khái niệm xa lạ mà trở thành một phần của quản trị sản xuất và xây dựng thương hiệu.

Ở Nghĩa Trung, việc triển khai mã số vùng trồng không đơn thuần là yêu cầu kỹ thuật mà là một cuộc tổ chức lại sản xuất. Các hộ dân và HTX phải cùng tham gia vào quy trình thống nhất về canh tác, ghi chép nhật ký sản xuất, kiểm soát thuốc bảo vệ thực vật. Và nhất là đảm bảo điều kiện an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP, tiến tới GlobalGAP.

Tại HTX Sầu riêng Đức Liễu hiện có 67ha sầu riêng Thái được sản xuất theo hướng VietGAP và đã được cấp mã số vùng trồng. Việc tiêu thụ diễn ra thuận lợi hơn khi thương lái và doanh nghiệp có thể truy xuất rõ nguồn gốc ngay từ đầu vụ. Điều này giúp giảm rủi ro cho HTX về đầu ra và tạo niềm tin ổn định hơn so với cách bán hàng truyền thống.

Lãnh đạo địa phương cho biết, việc quản lý mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và truy xuất nguồn gốc hiện nay là nhiệm vụ chưa có nhiều tiền lệ. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, ngành chuyên môn và người dân. Đồng thời, việc kiểm soát mã số cũng được tăng cường để tránh tình trạng sử dụng sai, mượn mã hoặc gian lận trong chuỗi sản xuất.

Ở góc độ thị trường, mã số vùng trồng sầu riêng không chỉ là điều kiện để xuất khẩu mà đang dần trở thành “tấm hộ chiếu” mở đường. Nó chứng minh sản phẩm được sản xuất trong một hệ thống có kiểm soát, có truy xuất và có trách nhiệm. Đây cũng chính là nền tảng ban đầu để hình thành giá trị thương hiệu và bảo vệ tài sản sở hữu trí tuệ của HTX.

Truy xuất nguồn gốc và sở hữu trí tuệ trong chuỗi giá trị 

Để những “tấm hộ chiếu” này vận hành minh bạch và đồng bộ hơn, hệ thống truy xuất nguồn gốc sầu riêng đang được đẩy mạnh hoàn thiện, tiến tới áp dụng trên phạm vi toàn quốc. Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, từ ngày 1/7/2026, hệ thống truy xuất nguồn gốc đối với quả sầu riêng sẽ được triển khai. Qua đó đánh dấu bước chuyển quan trọng trong quản lý mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói.

Mỗi lô hàng sẽ được gắn một mã QR riêng, liên kết trực tiếp với dữ liệu vùng trồng và cơ sở đóng gói, giúp cơ quan quản lý kiểm soát toàn bộ quá trình sản xuất, thu hoạch, đóng gói và xuất khẩu. Khi có cảnh báo từ thị trường nhập khẩu, cơ quan chức năng có thể nhanh chóng truy xuất để xác định chính xác lô hàng, vùng trồng hoặc cơ sở vi phạm. Có như thế, thay vì ảnh hưởng lan rộng, các sự cố được khoanh vùng và xử lý kịp thời, giảm rủi ro cho toàn ngành hàng.

Đây không chỉ là công cụ quản lý mà còn là động lực thay đổi tư duy sản xuất. Khi muốn được cấp mã truy xuất, các vùng trồng buộc phải tuân thủ quy trình canh tác an toàn, ghi chép đầy đủ nhật ký sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP hoặc GlobalGAP. Điều này buộc nông dân và HTX phải chuyển từ tư duy chạy theo sản lượng sang nâng cao chất lượng và tính ổn định của sản phẩm.

Theo ông Nguyên, với các HTX, mã số vùng trồng cần được nhìn nhận như một tài sản gắn với uy tín và thương hiệu, chứ không chỉ là điều kiện kỹ thuật. Nếu xảy ra tình trạng “mượn mã” hoặc vi phạm quy trình, rủi ro không chỉ dừng ở một hộ sản xuất mà có thể dẫn đến nguy cơ đình chỉ xuất khẩu của cả vùng trồng.

Chính vì vậy, doanh nghiệp và HTX cần xây dựng chuỗi liên kết chặt chẽ với nông dân, đảm bảo dữ liệu sản xuất, đóng gói và vận chuyển được cập nhật đầy đủ. 

Đồng thời, cần đầu tư công nghệ để quản lý truy xuất nguồn gốc một cách minh bạch, đồng bộ. Khi toàn bộ chuỗi giá trị vận hành trên nền dữ liệu thống nhất, hệ thống truy xuất mới thực sự trở thành công cụ bảo vệ thương hiệu nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Nền tảng mới cho phát triển kinh tế tập thể

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện kỹ thuật về truy xuất nguồn gốc, yêu cầu minh bạch và chuẩn hóa này đang cho thấy vai trò ngày càng rõ của sở hữu trí tuệ trong phát triển kinh tế tập thể. 

Trong nhiều năm, sở hữu trí tuệ thường được hiểu đơn giản là việc đăng ký nhãn hiệu. Tuy nhiên, thực tiễn phát triển nông nghiệp hiện nay cho thấy khái niệm này đã mở rộng hơn nhiều, đặc biệt trong mô hình HTX.

Một thương hiệu sầu riêng không chỉ đến từ tên gọi hay logo, mà còn từ mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, quy trình sản xuất, bao bì và chất lượng ổn định. Đây là những yếu tố vô hình nhưng quyết định sức cạnh tranh và giá trị gia tăng của sản phẩm.

Ở xã Nghĩa Trung, cùng với việc mở rộng mã số vùng trồng và chuẩn hóa sản xuất, các HTX đang từng bước tiếp cận cách tiếp cận mới. Đó là coi sở hữu trí tuệ là một phần của chiến lược phát triển, gắn với quản trị sản xuất và mở rộng thị trường. Việc chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, kiểm soát việc sử dụng thương hiệu và chuẩn hóa quy trình sản xuất đang trở thành yêu cầu tất yếu.

Các chuyên gia cho rằng, nếu chỉ dừng ở đăng ký bảo hộ mà thiếu cơ chế quản lý, khai thác, tài sản trí tuệ sẽ khó phát huy giá trị. Ngược lại, khi gắn với truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ, sở hữu trí tuệ sẽ trở thành công cụ nâng cao giá trị nông sản cho HTX.

Bên cạnh đó, xây dựng văn hóa tôn trọng sở hữu trí tuệ ngày càng quan trọng, với sự tham gia của cả HTX, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Việc ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, hợp pháp, truy xuất được xuất xứ sẽ tạo áp lực tích cực, thúc đẩy sản xuất tuân thủ quy trình và nâng cao chất lượng.

Từ 1/7/2026, khi hệ thống truy xuất nguồn gốc sầu riêng được triển khai trên toàn quốc, yêu cầu minh bạch dữ liệu và quản lý mã số vùng trồng sẽ chặt chẽ hơn. Đây không chỉ là thay đổi kỹ thuật mà còn là bước chuyển tư duy, từ sản xuất nông sản sang xây dựng thương hiệu dựa trên sở hữu trí tuệ.

Nhìn từ sầu riêng Nghĩa Trung có thể thấy rõ xu hướng mới: mã số vùng trồng không chỉ mở cửa thị trường mà còn mở ra cách tiếp cận mới cho kinh tế tập thể. Khi sở hữu trí tuệ được đặt đúng vị trí trong chiến lược HTX, nông sản không chỉ tăng giá trị mà còn đứng vững hơn nhờ niềm tin và minh bạch chuỗi giá trị.

                                                                                          Thanh Bá