Theo nhận định của SGI Capital, dư nợ cho vay ký quỹ (margin) cao trong bối cảnh dòng tiền và lãi suất không thuận lợi là một trong những rủi ro lớn, đáng chú ý nhất của thị trường hiện nay.

Thanh khoản suy yếu, margin trở thành áp lực lớn

Trong báo cáo vừa phát hành, SGI Capital cho biết thanh khoản chứng khoán trong tháng 9 tiếp tục suy giảm, xuống dưới 15.000 tỷ đồng mỗi phiên, dù Việt Nam đã chính thức được FTSE nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp và triển khai đợt mua vào đầu tiên liên quan đến sự kiện này.

Dòng vốn ngoại cũng chưa tạo được lực đỡ bền vững. Khối ngoại chỉ duy trì mua ròng trong khoảng một tuần quanh sự kiện nâng hạng trước khi quay lại xu hướng bán ròng kéo dài từ đầu năm. Trong khi đó, nhu cầu phát hành mới của doanh nghiệp niêm yết vẫn cao, tạo thêm áp lực huy động vốn đối với nhà đầu tư trong nước.

Đáng chú ý, thanh khoản suy yếu không đồng nghĩa lượng cổ phiếu cần được hấp thụ cũng giảm tương ứng. Khi nhu cầu bán tăng lên nhưng lực cầu không đủ mạnh, giá cổ phiếu có thể giảm nhanh hơn, đặc biệt ở những mã có tỷ lệ sử dụng margin cao hoặc tập trung nhiều nhà đầu tư ngắn hạn.

Ông Bùi Văn Huy, Tổng giám đốc FIDT, từng nhận định về rủi ro margin rằng, hiện tượng call margin đã xuất hiện nhưng chưa đến mức nghiêm trọng. Tuy nhiên, dư nợ cao vẫn là yếu tố cần theo dõi nếu thị trường tiếp tục suy yếu hoặc lãi suất duy trì ở mức cao lâu hơn dự kiến. Dòng tiền thực sự quay trở lại là điều kiện quan trọng để thị trường có thể phục hồi bền vững.

Nhận định này cho thấy cần phân biệt giữa nguy cơ tiềm ẩn và một làn sóng giải chấp diện rộng đã thực sự xảy ra. Dư nợ cao tự thân chưa đủ để khẳng định thị trường sẽ xuất hiện bán tháo. Rủi ro sẽ trở nên đáng kể hơn khi giá cổ phiếu giảm mạnh, tài khoản tiến sát ngưỡng ký quỹ và nhà đầu tư không còn khả năng bổ sung tiền hoặc tài sản bảo đảm.

Cơ chế này khiến diễn biến của thị trường có thể chuyển từ điều chỉnh thông thường sang một quá trình giảm đòn bẩy. Khi đó, quyết định bán không còn hoàn toàn xuất phát từ đánh giá triển vọng doanh nghiệp, mà có thể bắt nguồn từ yêu cầu duy trì tỷ lệ ký quỹ của công ty chứng khoán.

Lãi suất tăng có thể kích hoạt vòng xoáy giải chấp

Rủi ro margin càng đáng chú ý khi mặt bằng lãi suất huy động có xu hướng tăng, trong khi dòng tiền mới chưa đủ mạnh để bù đắp lượng vốn rút khỏi chứng khoán. Lãi suất cao khiến tiền gửi trở nên hấp dẫn hơn tương đối so với tài sản rủi ro, đồng thời làm tăng chi phí cơ hội của việc nắm giữ cổ phiếu.

SGI Capital cảnh báo, nếu lãi suất huy động tiếp tục tăng, nhiều nhà đầu tư có thể rời bỏ thị trường, qua đó kích hoạt vòng xoáy call margin. Quý IV cũng thường là thời điểm nhu cầu thanh khoản tăng lên khi nhiều khoản vay và khoản đầu tư cần được tất toán trước cuối năm.

Tác động của lãi suất không chỉ nằm ở việc nhà đầu tư cân nhắc chuyển tiền sang kênh khác. Với những tài khoản đang sử dụng đòn bẩy, chi phí vốn cao hơn còn làm giảm hiệu quả đầu tư, nhất là khi giá cổ phiếu đi ngang hoặc giảm trong thời gian dài. Nhà đầu tư càng nắm giữ vị thế vay vốn lâu, áp lực chi phí càng lớn.

Ông Nguyễn Văn Trúc, Trưởng bộ phận phân tích Chứng khoán Quốc Gia (NSI) từng đề cập việc lãi suất margin tăng là phản ứng trước áp lực chi phí vốn của các công ty chứng khoán. Khi chi phí vay tăng, lợi nhuận kỳ vọng từ giao dịch sử dụng đòn bẩy bị thu hẹp, từ đó có thể ảnh hưởng đến tần suất và quy mô giao dịch của nhà đầu tư.

Nếu giá cổ phiếu tiếp tục giảm, áp lực này có thể nhanh chóng chuyển thành rủi ro tài khoản. Chẳng hạn, một nhà đầu tư mua cổ phiếu bằng cả vốn tự có và vốn vay sẽ chịu mức thua lỗ tính trên phần vốn của mình lớn hơn tỷ lệ giảm giá của cổ phiếu. Khi giá trị tài sản bảo đảm giảm xuống dưới ngưỡng quy định, công ty chứng khoán có thể yêu cầu bổ sung tài sản hoặc giảm dư nợ. Nếu nhà đầu tư không thực hiện, cổ phiếu có thể bị bán giải chấp.

Điểm đáng ngại nằm ở khả năng lặp lại của quá trình này. Lượng cổ phiếu giải chấp được đưa ra thị trường làm tăng nguồn cung; nếu lực cầu yếu, giá tiếp tục giảm và kéo thêm các tài khoản khác đến gần ngưỡng xử lý tài sản. Những đợt bán bắt buộc nối tiếp nhau có thể hình thành vòng xoáy call margin.

Tuy nhiên, mức độ tác động còn phụ thuộc vào cơ cấu dư nợ, tỷ lệ tài sản bảo đảm, mức độ tập trung cho vay ở từng cổ phiếu và khả năng bổ sung vốn của nhà đầu tư. Không phải toàn bộ dư nợ margin đều có nguy cơ bị giải chấp cùng lúc.

Một yếu tố khác cần theo dõi là áp lực thanh khoản chéo giữa các thị trường tài sản. SGI Capital cho rằng giao dịch bất động sản suy giảm có thể tạo thêm sức ép lên chứng khoán, vốn là kênh có khả năng chuyển đổi thành tiền nhanh hơn. Những nhà đầu tư sử dụng vốn vay để nắm giữ nhiều loại tài sản có thể phải bán bớt danh mục nhằm đáp ứng nghĩa vụ thanh toán hoặc cơ cấu lại dòng tiền khi các khoản vay đến hạn.

Fed tăng lãi suất, thanh khoản thị trường chứng khoán Việt Nam tăng thêm áp lực

Trong khi đó, triển vọng lợi nhuận doanh nghiệp không đồng đều cũng khiến việc lựa chọn cổ phiếu trở nên khó khăn hơn. SGI Capital dự báo tăng trưởng kết quả kinh doanh quý III có thể vẫn tích cực so với cùng kỳ nhưng giảm tốc so với những quý trước. Nhóm hưởng lợi từ giá hàng hóa như dầu khí, cao su và đường có thể diễn biến khác với những ngành nhạy cảm hơn với lãi suất như bất động sản, chứng khoán và ngân hàng.

Điều này đồng nghĩa một nhịp giảm giá không nhất thiết phản ánh cùng một mức độ rủi ro ở tất cả cổ phiếu. Những doanh nghiệp có nền tảng tài chính tốt, dòng tiền ổn định và triển vọng lợi nhuận tích cực có thể có khả năng chống chịu khác với các mã đang chịu áp lực kinh doanh hoặc được giao dịch chủ yếu dựa trên kỳ vọng ngắn hạn.

Trong bối cảnh đó, nhà đầu tư sử dụng đòn bẩy cần quan tâm không chỉ đến diễn biến VN-Index mà còn đến tỷ lệ ký quỹ của từng tài khoản, chi phí vay và khả năng thanh khoản của cổ phiếu đang nắm giữ. Đối với thị trường, sự cải thiện của thanh khoản và lực cầu thực chất sẽ là yếu tố quan trọng để hấp thụ lượng cung phát sinh nếu nhà đầu tư chủ động hạ đòn bẩy.

Hải Giang