Chiều ngày 14/4/2026, tại buổi ghi hình chương trình Khởi nghiệp Kiến quốc (VTV2) với chủ đề “Bảo hiểm nông nghiệp và quản trị rủi ro cho chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững”, bà Cao Xuân Thu Vân đã có những chia sẻ thẳng thắn, giàu tính phát hiện về thực trạng và hướng đi của nông nghiệp Việt Nam trong bối cảnh rủi ro ngày càng gia tăng.

Trụ đỡ nông nghiệp đang chịu sức ép từ nhiều phía

Theo người đứng đầu Liên minh HTX Việt Nam, nông nghiệp hiện nay không chỉ là “trụ đỡ” mà còn là trụ ổn định của nền kinh tế, đóng góp khoảng 12% GDP và đảm bảo sinh kế cho hơn 60% dân số nông thôn. Tuy nhiên, lĩnh vực này đang phải đối mặt với những rủi ro chồng lấn chưa từng có, từ thiên tai, dịch bệnh, biến động giá cả đến các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Đáng chú ý, các rủi ro này không còn xuất hiện riêng lẻ mà đang cộng hưởng. Không chỉ là thiên tai như hạn hán, bão lũ, xâm nhập mặn, mà còn có rủi ro dịch bệnh, biến động giá cả, yêu cầu tiêu chuẩn ngày càng cao và rủi ro tài chính khi người sản xuất rất dễ mất khả năng xoay vòng vốn sau một vụ thất bát.

Điều đáng chú ý trong phân tích của bà không phải là danh sách liệt kê rủi ro. Mà là cách bà mô tả sự cộng hưởng của chúng: "Một cú sốc về khí hậu có thể kéo theo chi phí tăng, chất lượng giảm, đứt gãy hợp đồng và ảnh hưởng đến cả chuỗi giá trị." Đây là cách nhìn hệ thống, không phải nhìn rủi ro theo từng mắt xích đơn lẻ, mà nhìn nó như một vòng xoáy có thể kéo sụp cả cấu trúc.

"Rủi ro trong nông nghiệp hôm nay đã trở thành vấn đề của năng lực chống chịu quốc gia. Nếu nông nghiệp là trụ đỡ, thì chúng ta cần xây dựng một hệ thống quản trị rủi ro đủ mạnh để giữ vững trụ đỡ đó."

Bà Cao Xuân Thu Vân Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam

“Người nông dân hiện nay vẫn đang chống rủi ro bằng chính sức mình”, bà Vân thẳng thắn nhận định. Người nông dân không thụ động, họ chuyển đổi mùa vụ, thay giống, xen canh, đầu tư nhà màng, tưới tiết kiệm... Nhưng khi rủi ro lớn xảy ra, phần gánh nặng vẫn dồn vào chính người sản xuất. Dù có kinh nghiệm hay nỗ lực đến đâu, họ vẫn đang lấy chính vốn liếng, sức lao động và khả năng chịu đựng của mình để chống đỡ.

Tuy nhiên, bà Vân cũng chỉ ra rằng với quy mô sản xuất nhỏ và tích lũy hạn chế, chỉ một biến cố cũng có thể khiến người dân mất vốn, mất khả năng tái sản xuất. Ở cấp ngành, rủi ro làm chậm quá trình chuyển sang sản xuất hàng hóa lớn, còn ở tầm vĩ mô, có thể tác động đến an ninh lương thực, việc làm và ổn định xã hội.

Từ thực tiễn đó, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam nhấn mạnh một cách tiếp cận mới. Bảo hiểm nông nghiệp không thể đứng riêng lẻ mà phải được đặt trong tổng thể chuỗi giá trị. Theo bà, Nơi nào rủi ro cao nhất thì nơi đó lại cần bảo hiểm nhất; nhưng cũng chính nơi đó, người dân thường khó tiếp cận bảo hiểm nhất vì thu nhập thấp, sản xuất nhỏ lẻ và thiếu dữ liệu để định giá rủi ro. Đây là điểm nghẽn rất lớn. Nếu không có vai trò của Nhà nước, của hợp tác xã và của hệ thống tín dụng cùng vào cuộc, thì bảo hiểm nông nghiệp sẽ rất khó đi đến được đúng nơi cần nhất.

Ở góc độ huy động nguồn lực, bà Vân cho rằng cần chuyển từ hỗ trợ dàn trải sang hỗ trợ có trọng tâm, bảo hiểm phải trở thành một "điều kiện đi kèm", trong đó Nhà nước đóng vai trò “kích hoạt” thông qua hỗ trợ phí bảo nhưng gắn với các vùng sản xuất tập trung, các chuỗi liên kết rõ ràng. Làm như vậy, mỗi đồng ngân sách không chỉ giúp giảm thiệt hại, mà còn tạo hiệu ứng lan tỏa, thu hút thêm nguồn lực xã hội.

Một điểm đáng chú ý khác được bà nhấn mạnh là việc kết nối bảo hiểm với hệ thống nhận diện rủi ro trong chuỗi giá trị. Thay vì xử lý từng sự vụ, cần chủ động xác định rủi ro ngay từ đầu, từ khí hậu, dịch bệnh đến thị trường và thiết kế các gói bảo hiểm phù hợp cho từng mắt xích. Việc ứng dụng vệ tinh, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu thời tiết để định giá rủi ro chính xác hơn, giảm chi phí và tăng tính minh bạch. Đây không còn là viễn cảnh mà là xu hướng đang diễn ra ở các nước nông nghiệp tiên tiến như Ấn Độ, Brazil hay Thái Lan.

Hợp tác xã là cầu nối không thể thiếu

Từ góc nhìn của khu vực kinh tế tập thể, bà khẳng định hợp tác xã chính là cầu nối quan trọng, không chỉ tổ chức sản xuất mà còn cung cấp dữ liệu, giám sát quy trình và tạo quy mô đủ lớn để bảo hiểm có thể triển khai hiệu quả.

Lập luận của bà rất thực tế khi sản xuất được tổ chức qua mô hình hợp tác xã, quy trình được chuẩn hóa hơn, dữ liệu rõ hơn, quy mô đủ lớn hơn và đó chính là ba yếu tố tiên quyết để bảo hiểm có thể triển khai hiệu quả. Một hộ nông dân đơn lẻ trồng 0,5 hecta lúa rất khó để một công ty bảo hiểm thiết kế sản phẩm phù hợp. Nhưng một hợp tác xã với 200 hộ, 300 hecta, cùng quy trình canh tác thống nhất và dữ liệu sản xuất rõ ràng  thì lại hoàn toàn khác.

"Hợp tác xã chính là cầu nối quan trọng. Khi tổ chức theo mô hình hợp tác xã, sản xuất được chuẩn hóa hơn, dữ liệu rõ hơn, quy mô đủ lớn hơn, từ đó bảo hiểm mới có thể triển khai hiệu quả."

Bà Cao Xuân Thu Vân Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam

Đặc biệt, bà Cao Xuân Thu Vân đưa ra một nhận định mang tính định hướng. Bảo hiểm nông nghiệp không chỉ là công cụ bồi thường sau thiệt hại, mà còn là công cụ kỷ luật thị trường và nâng chuẩn sản xuất. Khi chuỗi sản xuất có bảo hiểm, các bên buộc phải minh bạch hơn, tuân thủ quy trình tốt hơn, qua đó nâng chuẩn sản xuất và tăng khả năng cạnh tranh.

Thông điệp được người đứng đầu Liên minh HTX Việt Nam đưa ra khá rõ ràng. Trong bối cảnh rủi ro ngày càng lớn, người nông dân không thể “đi một mình”. Để bảo hiểm nông nghiệp thực sự trở thành điểm tựa, cần có sự đồng hành của toàn bộ hệ thống, đặc biệt là vai trò dẫn dắt của Nhà nước để bảo đảm cơ chế hỗ trợ, chi trả kịp thời và tạo niềm tin cho người sản xuất.

Nhìn rộng hơn, những chia sẻ tại chương trình không chỉ dừng ở một công cụ tài chính, mà gợi mở một hướng đi: xây dựng bảo hiểm nông nghiệp như một phần của hạ tầng tài chính cho nông nghiệp hiện đại, nơi quản trị rủi ro trở thành nền tảng cho tăng trưởng bền vững.

T.V