Tình trạng này tiếp tục là “nút thắt” dai dẳng đối với nhiều doanh nghiệp (DN), đặc biệt là khối DN có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trong lĩnh vực sản xuất và xuất nhập khẩu. Dù cải cách hành chính và nền hành chính số đang được đẩy mạnh, khoảng cách giữa chính sách và thực thi vẫn còn hiện hữu, buộc DN phải xoay xở trong không ít khó khăn.

“Tắc” giấy phép, đứt chuỗi sản xuất

Trường hợp của Công ty TNHH Uchiyama Việt Nam - DN 100% vốn Nhật Bản tại khu công nghiệp VSIP (Tp.HCM) - là một ví dụ điển hình mới nhất. Bà Hồ Thị Yến Trúc, quản lý Phòng Xuất nhập khẩu của công ty, bức xúc môtảđây là “cơn ác mộng” mang tên giấy phép con: hàng hóa đã cập cảng, nhà máy cần nguyên liệu hóa chất để duy trì sản xuất, nhưng vẫn không thể thông quan do thiếu giấy phép từ cơ quan quản lý chuyên ngành.

“Khó khăn chồng chất khó khăn” bà Trúc nói. “Hệ thống trực tuyến gặp lỗi, dữ liệu mất, hồ sơ phải nộp lại từ đầu…trong khi nhà máy vẫn không có nguyên liệu để sản xuất.”

Hệ quả là bốn nhà máy tạm dừng, công nhân chờ việc, nguy cơ hủy đơn hàng, và áp lực kinh tế ngày càng tăng. Dù Bộ Công Thương đã triển khai hệ thống cấp phép điện tử, bà Trúc cho biết vẫn phải trực tiếp ra Hà Nội nộp hồ sơ giấy tại Cục Hóa chất và chờ xử lý thủ công, cho thấy khoảng cách giữa cải cách hành chính và thực tế vận hành vẫn còn xa.

Và như phản ánh của bà Hồ Thị Yến Trúc trong một hội thảo mới đây do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức tại Tp.HCM, tính đến gần cuối tháng 3/2026, công ty vẫn còn 8 hồ sơ xin cấp phép tồn đọng, dù quy trình dự kiến chỉ 3 ngày tiếp nhận, 7 ngày cấp phép. Khi hồ sơ bị lỗi, tổng thời gian chờ kéo dài, DN rơi vào thế bị động, khó lên kế hoạch sản xuất hay xuất khẩu.

Không chỉ riêng Uchiyama, nhiều DN Nhật Bản khác tại Việt Nam cũng đối mặt vấn đề thủ tục. Theo kết quả khảo sát của Tổ chức Xúc tiến thương mại Nhật Bản (Jetro) được công bố cách đây hơn 2 tháng: 67,5% DN Nhật Bản gặp khó khăn với thủ tục hành chính phức tạp; 58,7% DN phản ánh hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện và thiếu minh bạch.

Cụ thể, thủ tục xin cấp giấy phép còn phức tạp và thiếu ổn định. Khi hệ thống pháp luật thay đổi, các sự việc trong quá khứ cũng có thể bị áp dụng hồi tố. Việc vận chuyển sản phẩm chứa hóa chất thuộc diện quản lý đặc biệt gặp khó khăn khi hồ sơ xin cấp phép mới, dù đã nộp hơn một năm, vẫn chưa được phê duyệt.

Thêm vào đó, thủ tục và yêu cầu cấp giấy phép lao động cho người nước ngoài liên tục thay đổi, buộc DN tốn nhiều thời gian và chi phí để cập nhật thông tin mới nhất.

Ngoài ra, Jetro còn chỉ ra sự thiếu minh bạch trong áp dụng pháp luật, khác biệt giữa địa phương, tiêu chí thanh tra mơ hồ, yêu cầu quyết định khác nhau ở miền Trung và miền Nam. Trong các đợt thanh tra thuế, hoàn thuế VAT, còn xuất hiện thông tin về hối lộ hoặc hồ sơ không được tiếp nhận.

Những vướng mắc thủ tục tưởng chừng nhỏ lẻ nhưng lại kéo theo tác động dây chuyền, khó tránh khỏi ảnh hưởng tiêu cực đến toàn bộ chuỗi sản xuất. Một lô hàng bị chậm không chỉ dừng lại ở vài ngày chờ đợi, mà có thể khiến cả dây chuyền phải tạm ngưng, công nhân thiếu việc làm, đơn hàng bị hủy và uy tín doanh nghiệp dần bị bào mòn.

Vẫn chờ cải cách thủ tục thực chất

Hệ lụy vì thế không còn nằm ở phạm vi thủ tục hành chính, mà lan rộng sang toàn bộ hoạt động sản xuất – kinh doanh. Bà Hồ Thị Yến Trúc thẳng thắn chia sẻ: “Khi một lô hàng bị chậm lại, cái giá phải trả không chỉ là vài ngày chờ đợi, mà có thể là cả dây chuyền sản xuất phải ngừng hoạt động. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến hợp đồng với đối tác quốc tế và năng lực cạnh tranh của DN”.

Từ những vướng mắc phát sinh, bà Trúc bày tỏ mong muốn các cơ quan quản lý, đặc biệt là Bộ Công Thương, có thể lắng nghe và phản hồi kịp thời những kiến nghị từ DN. Việc điều chỉnh các quy định trong quản lý chuyên ngành, theo bà, không chỉ giúp DN tháo gỡ khó khăn trước mắt mà còn tạo dư địa để họ duy trì sản xuất, ổn định hoạt động trong bối cảnh áp lực ngày càng gia tăng.

Thực tế cho thấy, có một số DN phải đổi kế hoạch sản xuất, điều chỉnh hợp đồng và chịu phạt chỉ vì hồ sơ cấp phép nhập khẩu phụ kiện sản xuất bị treo thiếu lý do. Hệ quả không chỉ dừng lại ở nội bộ DN, mà còn lan rộng, ảnh hưởng đến toàn bộ chuỗi cung ứng trong và ngoài nước.

Trước thực trạng này, các chuyên gia cho rằng để tháo gỡ điểm nghẽn từ “giấy phép con”, cần những giải pháp mang tính thực chất hơn. Trong đó, đáng chú ý là cơ chế hậu kiểm đối với DN uy tín - cho phép thông quan trước, kiểm tra sau nhằm hạn chế đình trệ sản xuất. 

Theo VCCI, chủ trương chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm đã được nêu nhiều năm, nhưng trên thực tế, nhiều ngành vẫn duy trì cơ chế “xin – cho” dưới các hình thức khác nhau: giấy phép con, chứng nhận đủ điều kiện, ý kiến chấp thuận, văn bản xác nhận. Tên gọi thay đổi nhưng bản chất tiền kiểm vẫn còn.

Phía VCCI cũng đề nghị nghiên cứu áp dụng nguyên tắc “one-in, one-out” – mỗi điều kiện kinh doanh mới phải đi kèm bãi bỏ ít nhất một điều kiện cũ tương đương về gánh nặng tuân thủ – theo mô hình đã được Anh, Đức, Hàn Quốc áp dụng thành công.

Đồng thời, việc số hóa thủ tục hành chính cần được triển khai hiệu quả, với hệ thống vận hành ổn định, dữ liệu được bảo toàn và quy trình thực sự được tinh gọn, thay vì chỉ dừng lại ở việc “đưa hồ sơ lên mạng”.

Bên cạnh đó, yêu cầu cấp thiết là bảo đảm tính minh bạch, nhất quán trong áp dụng pháp luật, với hướng dẫn rõ ràng và thực thi thống nhất giữa các địa phương. Việc tăng cường đối thoại giữa cơ quan quản lý và DN cũng đóng vai trò quan trọng, giúp kịp thời điều chỉnh các quy định, thủ tục cấp phép, qua đó hỗ trợ DN chủ động hơn trong dự báo và tổ chức sản xuất.

Câu chuyện của Uchiyama và “tâm tư” của các DN Nhật Bản cho thấy “giấy phép con” không chỉ là chuyện giấy tờ mà là vấn đề sống còn: mỗi ngày trì hoãn có thể làm tê liệt một chuỗi sản xuất, công nhân nghỉ việc và đơn hàng bị hủy, thiệt hại kinh tế tăng nhanh.

Vì vậy, giải pháp cần tập trung vào hậu kiểm, số hóa thực chất, minh bạch pháp luật và đối thoại liên tục với DN, để tạo môi trường kinh doanh thuận lợi và giúp sản xuất xuất khẩu phát triển bền vững, tránh “đứng hình”.

                                                                                          Thế Vinh