Nhận định mới nhất từ Tổng cục Hải quan cho thấy cơ cấu xuất khẩu năm vừa qua có sự chuyển dịch theo hướng tích cực hơn. Nhất là những mặt hàng kỹ thuật – công nghệ cao như điện thoại, máy tính, máy ảnh và máy quay phim, máy móc.

Mặt khác, các mặt hàng sử dụng nhiều lao động như dệt may, giày dép, gỗ và sản phẩm gỗ, túi xách và ví, mũ, ba lô, ô dù… cũng tăng cao hơn, nên tỷ trọng tăng lên.

Cơ cấu thuộc về khối ngoại ?

Riêng tỷ trọng nhóm hàng công nghiệp nặng và khoáng sản đạt 74 tỷ USD, tăng 11,9%, chiếm 45,5% tổng số; nhóm hàng công nghiệp nhẹ và tiểu thủ công nghiệp đạt 64,8%, tăng 9,7% và chiếm 39,9%. Còn nhóm hàng nông, lâm sản đạt 17 tỷ USD, giảm 15,6%, chiếm 4,1%.

Tuy vậy, có không ít ý kiến cho rằng việc chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu vẫn chậm và chưa có tính đột phá, nhất là trước áp lực hội nhập như hiện nay. Theo các chuyên gia kinh tế, cơ cấu hàng xuất khẩu chủ yếu theo chiều rộng chứ chưa theo chiều sâu, dựa vào nhập khẩu nhiều dẫn đến thâm hụt cán cân thương mại trong nhiều năm.

Nói như ông Phạm Thành Kiên, Giám đốc Sở Công thương Tp.HCM, cơ cấu ngành công nghiệp ở Tp.HCM có sự chuyển biến, đúng định hướng nhưng hàm lượng giá trị gia tăng trong sản xuất công nghiệp còn thấp, tỷ lệ sản xuất gia công còn cao, sức cạnh tranh chưa cao.

Hơn nữa, việc chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu như hiện nay là có sự đóng góp chính của khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Bởi vì khu vực này đã chiếm tỷ trọng cao hơn trong các sản phẩm chế biến hoặc tinh chế, đặc biệt là các mặt hàng có kỹ thuật công nghệ cao.

Theo thống kê của Tổng cục Hải quan, hiện nay có 23 mặt hàng xuất khẩu đạt trên 1 tỷ USD. Đáng nói có một mặt hàng (điện thoại các loại và linh kiện) vượt qua mốc 30 tỷ USD, nhưng công đầu vẫn thuộc về khối ngoại.

Trong khi đó, các doanh nghiệp nội địa dường như lép vế trong việc chuyển dịch cơ cấu này. Thực tế, theo giới chuyên gia, cơ cấu xuất khẩu của các doanh nghiệp nội vẫn đang trải rộng trên nhiều mặt hàng chứ chưa đi sâu vào gia tăng giá trị, tăng hàm lượng chế biến, hàm lượng công nghệ, hàm lượng vốn, hàm lượng chất xám của các sản phẩm.

Hơn nữa, hàng xuất khẩu của Việt Nam còn khá khiêm tốn về chủng loại, ít sản phẩm đạt được mức độ chuẩn hóa cao và phù hợp với từng thị trường nhất định.

Giới chuyên gia cho rằng nếu muốn nâng giá trị gia tăng cho hàng xuất khẩu thì phải đẩy mạnh sản xuất hàng thay thế nhập khẩu, đặc biệt là nguyên phụ liệu. Điều này đồng nghĩa với việc đầu tư cho phát triển công nghiệp phụ trợ, bên cạnh việc hạn chế các dự án đầu tư sử dụng nhiều nguyên phụ liệu nhập khẩu.

Thế nhưng, cũng theo ông Phạm Thành Kiên, hoạt động đầu tư vào lĩnh vực công nghiệp phụ trợ ở Tp.HCM mới đang trong giai đoạn nghiên cứu, xây dựng cơ chế chính sách, triển khai lập dự án. Thậm chí một số dự án đã khởi công nhưng chưa đi vào hoạt động nên chưa đáp ứng đầy đủ nguyên phụ liệu cho sản xuất hàng hoá.

Năm 2016, chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu cần lấy chiều sâu làm hướng chủ đạo

Chiều sâu là hướng chủ đạo

Trong phát biểu gần đây, Gs.Ts Vương Đình Huệ, Trưởng Ban Kinh tế Trung ương, nhấn mạnh rằng cần lấy tăng trưởng theo chiều sâu là hướng chủ đạo. Đẩy mạnh cơ cấu lại tổng thể nền kinh tế phải gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng nâng cao chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh, đảm bảo phát triển nhanh, bền vững, nâng cao trình độ phát triển và năng lực cạnh tranh của từng ngành, doanh nghiệp, sản phẩm và toàn bộ nền kinh tế.

Riêng về cơ cấu xuất khẩu, theo nhiều ý kiến, trong giai đoạn 2016-2020, Việt Nam cần tập trung phát triển các mặt hàng công nghiệp mới có giá trị gia tăng cao, hàm lượng công nghệ và chất xám cao.

Muốn làm được điều đó, cần thu hút mạnh đầu tư trong nước và nước ngoài vào các ngành sản xuất định hướng xuất khẩu, những ngành chế tạo công nghệ trung bình và công nghệ cao.

Theo giới chuyên gia, các doanh nghiệp Việt Nam nên chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu theo hướng giảm xuất khẩu hàng thô, nông sản, thuỷ sản, tăng tỷ trọng hàng công nghiệp, nhất là hàng công nghiệp chế tạo như điện tử, viễn thông…

Hơn nữa, cần tránh khuyến khích phát triển sản xuất, xuất khẩu các mặt hàng thu hút nhiều lao động rẻ, ô nhiễm môi trường, giá trị gia tăng thấp. Chú trọng phát triển các mặt hàng xuất khẩu thân thiện môi trường, hạn chế sử dụng năng lượng và tài nguyên.

Một vấn đề đặt ra ở đây là các cơ quan quản lý nhà nước cũng nên chuyển từ “căn bệnh” phát triển kinh tế theo chiều rộng, theo số lượng sang chiến lược phát triển theo chiều sâu, chất lượng, hiệu quả. Nhất là cần chuyển từ tầm nhìn quốc gia sang tư duy toàn cầu về cơ cấu xuất khẩu.

Về phía các doanh nghiệp xuất khẩu nội địa, đã hội nhập thì không thể cứ mãi phòng thủ, bảo hộ, đối phó mà nên sớm chuyển đổi sang tư duy tấn công, mở cửa, chủ động chiếm lĩnh thị trường quốc tế.

Thế Vinh