Nhiều tháng sau vụ người dân ở gần khu vực cầu Bến Thủy tập trung đòi quyền lợi về việc thu phí bất hợp lý, sau 2 lần chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Trương Hòa Bình, đến ngày 11/4 phía chủ đầu tư là Tổng công ty xây dựng Công trình giao thông 4 (Cienco4) mới bỏ thu phí cho phương tiện của người dân 4 huyện xung quanh, nhưng bất cập vẫn còn nguyên.

Không sử dụng vẫn phải trả tiền

Trong thời gian qua, việc đầu tư hạ tầng giao thông theo hình thức BOT đã góp phần rất lớn cho phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng còn không ít những bất cập hạn chế trong việc đầu tư và vận hành khai thác, như: trạm thu phí cho dự án lại đặt trên tuyến đường khác và không gắn với dự án, dẫn đến tình trạng người dân không đi trên đường được đầu tư bằng BOT, nhưng vẫn phải trả phí cho nhà đầu tư.

Hay khoảng cách giữa các trạm thu phí không bảo đảm tối thiểu 70 km, mức phí, thời gian thu phí… chưa hài hòa giữa lợi ích của nhà đầu tư (NĐT) và lợi ích của người dân trong khu vực dự án nhưng vẫn được Bộ GTVT, Bộ Tài chính và địa phương chấp thuận.

Điển hình nhiều tháng qua, người dân sống quanh khu vực cầu Bến Thủy tụ tập nhiều ôtô, sử dụng nhiều hình thức phản đối CIENCO4, vì cho rằng họ không sử dụng công trình BOT sao vẫn phải nộp phí.

Thực tế, những kiến nghị và nguyện vọng của dân là hoàn toàn chính đáng. CIENCO4 chỉ đầu tư tuyến đường tránh Vinh, dài khoảng 25km, nhưng lại đặt trạm thu phí tại cầu Bến Thủy, điều này đã ảnh hưởng đến quyền lợi người dân ở 4 huyện sống gần cầu. Rõ ràng những người dân khi lưu thông xung quanh khu vực này không đi qua tuyến tránh Vinh, nhưng vẫn phải nộp phí.

Trong khi đó, rất nhiều phương tiện khác liên tục sử dụng tuyến tránh Vinh, nhưng không đi qua cầu Bến Thủy, nên không phải nộp bất cứ khoản phí nào.

Thậm chí, để kéo dài thời hạn thu phí tại cầu Bến Thủy, CENCO4 đã thực hiện nhiều dự án khác. Đó là tuyến đường từ thị trấn Xuân An vào thị xã Hồng Lĩnh, dự án cầu Yên Xuân nối Nghệ An - Hà Tĩnh với trị giá hàng nghìn tỷ đồng.

Sự việc ở trạm thu phí cầu Bến Thủy chỉ là một trong nhiều vụ đã và đang xảy ra ở không ít trạm thu phí BOT trên cả nước. Chẳng hạn, trên Quốc lộ 91 đoạn từ Tp.Cần Thơ đến cầu Cái Sắn, giáp ranh tỉnh An Giang, có chiều dài khoảng hơn 40 km cũng đã có đến 2 trạm thu phí. Điều này đã gây bức xúc cho chủ phương tiện, khi có phương tiện chỉ sử dụng hơn 100m đường mà phải chịu phí cho toàn tuyến.

Trạm thu phí Bến Thủy

Lộ diện mặt trái dự án

Đáng nói, những bất cập từ dự án BOT được người dân phản ánh lên chủ đầu tư, cơ quan quản lý nhưng NĐT thường đưa ra nhiều lý lẽ nhằm biện hộ cho việc làm của mình. Tuy nhiên, nguyên do chính vẫn là NĐT sợ nếu điều chỉnh sẽ làm giảm nguồn thu, phá vỡ “phương án tài chính” đã được DN tính toán trước khi thực hiện, họ sẽ khó chấp nhận khi lợi nhuận của mình sụt giảm.

Dù BOT vốn dĩ là dự án do NĐT tự nguyện xin đăng ký thực hiện, không ai bắt buộc. Nhưng khi đầu tư, DN phải tự tính toán phương án tài chính trên cơ sở các quy định của pháp luật, chứ không thể tự “vẽ” ra phương án tài chính có lợi nhất cho mình rồi bắt dân phải chịu.

BOT cũng phải được áp dụng theo kinh tế thị trường, nghĩa là người dân có quyền lựa chọn, nếu không muốn mất tiền khách hàng sẽ chọn đường khác, còn ai sử dụng công trình thì mới phải trả tiền.

Theo các chuyên gia kinh tế, khi những dự án BOT đưa vào vận hành, không tuân thủ những quy định của pháp luật không chỉ ảnh hưởng đến lợi ích của người dân, mà còn tạo “lực cản”, kìm hãm sự lưu thông, phân phối, làm gia tăng giá thành hàng hóa, chi phí sản xuất của những huyện lân cận.

Một chuyên gia xây dựng chính sách cho rằng, khâu quản lý và khai thác dự án, việc phối hợp có vấn đề. Đó là việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước trong lĩnh vực GTVT chưa làm tròn trách nhiệm; việc xét duyệt đặt trạm thu phí, cũng như mức thu chưa tính toán đầy đủ để hài hòa lợi ích của NĐT và lợi ích của người dân trong khu vực dự án.

Liên quan đến sự chậm chễ trong việc giải quyết xung đột lợi ích giữa CIENCO4 và người dân sinh sống xung quanh cầu Bến Thủy, nhiều ý kiến cho rằng, nếu cơ quan chức năng xử lý sớm thì đã không xảy ra những vụ việc đáng tiếc như những ngày qua và nhiều lần trước đó.

Ngoài ra, cần phải xem xét ban hành Luật chuyên ngành về đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP) để tạo hành lang pháp lý đủ mạnh vững chắc cho DN, cũng như quản lý Nhà nước có thẩm quyền. Có như vậy việc giám sát các hoạt động thu phí sẽ không gặp khó khăn như hiện nay.

Thanh Hoa