Trong bối cảnh Hoa Kỳ gia tăng sử dụng các công cụ từ phòng vệ thương mại đến điều tra theo Mục 301, doanh nghiệp Việt Nam không chỉ phải tính toán mức thuế, mà còn phải gấp rút chuẩn bị cho một “cuộc chơi tuân thủ” ngày càng phức tạp.

Số liệu xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam 6 tháng đầu năm cho thấy Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch đạt 86,5 tỷ USD. Việt Nam xuất siêu sang thị trường này đạt 75,3 tỷ USD, tăng 21,3% so với cùng kỳ năm trước.

Kết quả phản ánh sức cạnh tranh và khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường của hàng hóa Việt Nam, tuy nhiên cũng đi kèm những áp lực ngày càng lớn, nhất là khi Việt Nam tiếp tục nằm trong nhóm các nền kinh tế có thặng dư thương mại lớn với Hoa Kỳ.

Tăng kim ngạch song hành với tăng áp lực 

Theo ông Đỗ Ngọc Hưng, Tham tán thương mại, Trưởng thương vụ Việt Nam tại Hoa Kỳ, Việt Nam là một trong các đối  tác xuất khẩu có thặng dư thương mại lớn nhất với Hoa Kỳ, chỉ đứng thứ 2 sau Đài Loan. Do đó, hàng hóa Việt Nam có thể tiếp tục nằm trong nhóm trọng tâm của các công cụ điều tra và thực thi thương mại như chống bán phá giá, chống trợ cấp trong thời gian tới.

Thực tế, Hoa Kỳ đang là thị trường có tần suất điều tra phòng vệ thương mại rất cao đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, gần nhất là các điều tra liên quan đến gạch ốp lát, máy nén khí di động, gỗ dán, thép, thủy sản và một số mặt hàng công nghiệp khác.

Bên cạnh đó, sau khi Tòa án Tối cao Mỹ đã bác bỏ việc sử dụng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp thuế nhập khẩu, Hoa Kỳ đã gia tăng sử dụng các công cụ của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ năm 1974. Như Mục 301 về hành vi thương mại không công bằng, Việt Nam hiện có liên quan đến 3 nhóm cáo buộc về lao động cưỡng bức, sản xuất dư thừa công suất và sở hữu trí tuệ. Trong đó, liên quan đến cáo buộc về lao động cưỡng bức,  Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã đề xuất phương án thuế bổ sung 12,5% với hàng hóa Việt Nam, cùng 53 nền kinh tế khác. Đây là mức cao nhất trong các phương án thuế được cơ quan này đưa ra.

Ông Đỗ Ngọc Hưng cảnh báo, nếu các biện pháp thuế liên quan đến cả 3 vấn đề được áp dụng với Việt Nam mà không thông qua đàm phán hay hiệp định thuế quan đối ứng thì tổng mức thuế có thể rất cao, thậm chí cao hơn mức Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump từng được công bố ngày 2/4/2025.

Rủi ro chính sách càng trở nên đáng lưu ý trong bối cảnh kinh tế Hoa Kỳ vẫn tăng trưởng nhưng đã xuất hiện dấu hiệu giảm tốc. Hoạt động nhập khẩu và nhập siêu của nước này trong nửa đầu năm đã suy giảm, trong khi triển vọng tăng trưởng GDP trong quý III và quý IV cũng không cao. Lãi suất cho vay vì vậy cũng chưa được kỳ vọng giảm mạnh. Điều đó khiến triển vọng xuất khẩu của Việt Nam từ nay đến cuối năm phụ thuộc lớn hơn vào diễn biến chính sách thương mại và thuế quan của Hoa Kỳ, thay vì chỉ phụ thuộc vào nhu cầu tiêu dùng.

Thuế quan và các rào cản kỹ thuật của Hoa Kỳ đang được nhiều ngành hàng theo dõi sát sao, đặc biệt là những ngành có mức độ phụ thuộc lớn vào thị trường này như dệt may, da giày, đồ gỗ và thủy sản. 

Trong báo cáo công bố hồi đầu tháng 7, Mirae Asset đánh giá dệt may và da giày – túi xách sẽ là hai nhóm ngành đối mặt với rủi ro lớn nhất nếu mức thuế 12,5% do USTR đề xuất được thông qua. Ngành gỗ, nội thất và thủy sản được đánh giá chịu rủi ro ở mức trung bình; điện tử và linh kiện được đánh giá có mức độ rủi ro trực tiếp thấp hơn. 

Ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam, lo ngại: “Các doanh nghiệp rất băn khoăn không biết kết quả sẽ như thế nào. Đây là vấn đề chắc chắn trong thời gian tới sẽ tác động rất lớn. Riêng về lao động cưỡng bức, thuế đề xuất đã là hơn 12%, trong khi  với mức thuế hiện nay doanh nghiệp đã rất khó khăn”.

Ngoài các rào cản chính sách, dệt may Việt Nam còn phải cạnh tranh trực tiếp với những quốc gia xuất khẩu lớn vào Hoa Kỳ như Bangladesh, Indonesia và Pakistan. Nếu chi phí thuế và tuân thủ gia tăng, lợi thế cạnh tranh về giá của doanh nghiệp có thể bị thu hẹp đáng kể.

Chuyển từ “bán được hàng” sang quản trị rủi ro thị trường

Mặc dù rủi ro chính sách gia tăng, thị trường Hoa Kỳ được đánh giá vẫn còn nhiều dư địa cho hàng hóa Việt Nam.

“Hoa Kỳ vẫn có nhu cầu lớn đối với các nhóm hàng thế mạnh của Việt Nam như dệt may, da giày, đồ gỗ, điện tử, máy móc thiết bị, thủy sản, nông sản chế biến, thực phẩm giá trị gia tăng, sản phẩm tiêu dùng và hàng công nghiệp hỗ trợ. Xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng khỏi các điểm tập trung rủi ro vẫn tạo cơ hội cho Việt Nam trong thu hút đơn hàng, thu hút đầu tư và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu”, ông Đỗ Ngọc Hưng cho biết.

Tuy nhiên, thị trường hiện nay đang đòi hỏi cách tổ chức tiếp cận bài bản hơn. Ông Hưng cho rằng, yêu cầu đặt ra không dừng lại ở “bán được hàng” vào Hoa Kỳ, mà phải chuyển sang phát triển thị trường có quản trị rủi ro, gắn xúc tiến thương mại với cảnh báo chính sách, hỗ trợ tuân thủ, xây dựng năng lực cạnh tranh dài hạn và giảm thiểu khả năng bị áp dụng các biện pháp bất lợi.

Một trong những giải pháp được ông Hưng đề xuất là tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp về năng lực tuân thủ. Trong bối cảnh Hoa Kỳ ngày càng coi trọng xuất xứ, lao động, môi trường, minh bạch chuỗi cung ứng và chống lẩn tránh thuế, doanh nghiệp Việt Nam cần được hướng dẫn sớm về cách chuẩn bị hồ sơ, lưu trữ chứng từ, kiểm soát nguyên liệu đầu vào, xây dựng hệ thống truy xuất và chủ động làm việc với nhà nhập khẩu Hoa Kỳ. Theo ông, đây là điều kiện then chốt để giữ vững thị phần trong dài hạn.

Ông Hưng cũng nhấn mạnh các địa phương và doanh nghiệp khi xây dựng kế hoạch tiếp cận thị trường Hoa Kỳ cần chuyển đổi tư duy sang “xây dựng năng lực cạnh tranh dài hạn”. Doanh nghiệp cần đẩy mạnh, đầu tư vào tiêu chuẩn chất lượng, thương hiệu, bao bì, chứng nhận, logistics, năng lực pháp lý và năng lực phản ứng với điều tra thương mại.

Trước những diễn biến từ thị trường Hoa Kỳ, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thuỷ sản Việt Nam (VASEP) cũng khuyến nghị doanh nghiệp cần chủ động hơn trong quản trị rủi ro thị trường. Việc đa dạng hóa thị trường, chuẩn bị hồ sơ tuân thủ, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, minh bạch chuỗi cung ứng và cập nhật nhanh các thay đổi chính sách sẽ là những yếu tố quan trọng để giảm thiểu tác động từ các biến động thương mại bất ngờ.

Từ ngày 7 - 9/7, USTR đã tổ chức phiên điều trần theo Mục 301 về các chính sách, hành vi và thông lệ liên quan đến lao động cưỡng bức tại 60 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có Việt Nam. Đến nay, chưa có thông tin chính thức mới từ phía Hoa Kỳ và cũng như Việt Nam về kết quả của quá trình xem xét. Cũng trong tháng 7, nhiều đoàn công tác của Việt Nam đã và sẽ liên tục sang Mỹ để tham vấn, đàm phán về thuế ứng và các nội dung phía Hoa Kỳ điều tra.

Bên cạnh việc kỳ vọng vào các kết quả khả quan sẽ giúp giảm thiểu rủi ro Hoa Kỳ áp thuế và vận dụng các công cụ điều tra, cũng cần nhìn nhận thực tế, trong một môi trường chính sách khó dự báo, những biện pháp mới, mức thuế mới vẫn có thể xuất hiện. Cuộc chơi xuất khẩu sang Hoa Kỳ đã trở thành cuộc cạnh tranh toàn diện về năng lực tuân thủ và quản trị rủi ro của doanh nghiệp.

Mặc dù điều tra theo Mục 301 và điều tra phòng vệ thương mại là những công cụ pháp lý khác nhau, song đều phản ánh xu hướng môi trường thương mại quốc tế ngày càng đặt ra yêu cầu chặt chẽ hơn và tiêu chuẩn tuân thủ cao hơn đối với hàng hóa nhập khẩu. Cục Phòng vệ thương mại đánh giá nguy cơ hàng hóa Việt Nam tiếp tục phải đối mặt với các vụ điều tra phòng vệ thương mại trong thời gian tới vẫn ở mức cao. Đây là xu hướng đã diễn ra trong nhiều năm qua và nhiều khả năng sẽ tiếp tục khi quy mô xuất khẩu của Việt Nam ngày càng mở rộng.

Ông Chu Thắng Trung Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại

Từ câu chuyện thuế đối ứng, đến việc tòa án bác bỏ chính sách này và hiện nay là 3 cuộc điều tra theo Mục 301, môi trường thương mại với Hoa Kỳ đang thay đổi nhanh chóng. Cần theo dõi sát các diễn biến này bởi ngay cả khi thuế đối ứng không còn được áp dụng, Hoa Kỳ vẫn có thể sử dụng các công cụ khác. Dù dưới hình thức nào, mức thuế vẫn có thể ở ngưỡng cao và sẽ tác động đáng kể đến hoạt động xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ trong 6 tháng cuối năm.

PGS.TS Đào Ngọc Tiến Phó Hiệu trưởng trường Đại học Ngoại thương

Việt Nam xuất siêu lớn sang Hoa Kỳ có thể tạo áp lực về chính sách và làm gia tăng nguy cơ áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại. Các tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường ngày càng khắt khe, đòi hỏi doanh nghiệp phải tăng chi phí tuân thủ, đẩy mạnh quá trình chuyển đổi xanh. Ngoài ra, những biến động địa chính trị và kinh tế toàn cầu cũng tác động trực tiếp đến dòng chảy thương mại, đầu tư cũng như chính sách hợp tác giữa hai nước. Để thúc đẩy hợp tác lâu dài, cần tăng cường đối thoại, xây dựng các cơ chế linh hoạt và củng cố niềm tin giữa các bên nhằm tạo nền tảng cho sự phát triển ổn định, bền vững.

TS Huỳnh Thế Du Giảng viên Đại học Indiana, Hoa Kỳ

Đỗ Kiều