Tổng cục Hải quan cho biết, xuất khẩu hạt điều trong tháng Sáu đạt 35.000 tấn, trị giá 354 triệu USD, tăng 4,3% về lượng và 7,4% về trị giá, đưa kim ngạch xuất khẩu hạt điều trong sáu tháng đầu năm 2017 đạt 151.000 tấn, trị giá 1,47 tỷ USD, giảm 3,2% về lượng nhưng tăng 22,4% về trị giá so với cùng kỳ năm 2016.

Nhập 1,3 triệu tấn điều thô

Tuy nhiên, để có “thành tích” xuất khẩu trên, ngành điều đã phải chi một số tiền không nhỏ để nhập nguyên liệu. Cụ thể, nhập khẩu hạt điều trong tháng 6/2017 đạt 254.000 tấn, trị giá 475 triệu USD, tăng 62,2% về lượng và tăng 63% về trị giá so với tháng trước.

Qua đó, đưa kim ngạch nhập khẩu sáu tháng đầu năm 2017 đạt 681.000 tấn, trị giá 1,31 tỷ USD, tăng 68,9% về lượng và tăng 117,6% về trị giá so với cùng kỳ năm trước.

Các thị trường cung cấp hạt điều cho Việt Nam 6 tháng đầu năm nay gồm: Bờ Biển Ngà với 195.000 tấn, trị giá 370 triệu USD, tăng 35% về lượng và 74,5% về trị giá so với cùng kỳ năm trước; Nigieria với 113.000 tấn, trị giá 198 triệu USD, tăng 73,4% về lượng và 124,5% về trị giá; Tanzania với 101.000 tấn, trị giá 218 triệu USD, tăng 197% về lượng và 285,9% về trị giá; Campuchia với 88.000 tấn, trị giá 174 triệu USD, tăng 16,7% về lượng và 56,1% về trị giá.

Nguyên nhân khiến lượng điều nhập khẩu trong nửa đầu năm nay lớn vì sản lượng trong nước mất mùa do thời tiết khắc nghiệt. Theo Cục Thống kê Bình Phước, trong niên vụ 2016 – 2017, Bình Phước có 132.133ha điều thu hoạch, năng suất bình quân chỉ đạt 0,991 tấn/ha, giảm mạnh so với năng suất 1,51 tấn/ha của năm 2015. Nếu như năm 2015, sản lượng điều Bình Phước đạt kỷ lục 198.851 tấn, niên vụ năm nay ước đạt khoảng 130.000 tấn.

Khi sử dụng điều thô nhập khẩu để chế biến nhân điều, DN sẽ gặp sẽ khăn vì phụ thuộc và khó kiểm soát nguyên liệu nhập khẩu.

Trên thực tế, tình trạng thiếu nguyên liệu điều thô đã diễn ra từ nhiều năm nay. Năm 2014, lượng điều nhập khẩu của cả nước là 579.000 tấn, trị giá 656 triệu USD. Năm 2016, nhập khẩu khoảng hơn 1 triệu tấn, chiếm 2/3 nguồn nguyên liệu (sản lượng điều trong nước đạt khoảng 500.000 tấn).

Vì vậy, ngay từ đầu năm nay, Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), dự báo, các doanh nghiệp (DN) chế biến điều Việt Nam sẽ xuất khẩu 360.000 tấn nhân điều, với kim ngạch xuất khẩu đạt 3 tỷ USD (tăng 3,4% về sản lượng và tăng 5,6% về giá trị kim ngạch so với năm 2016). Để đạt được mục tiêu này, ngành điều Việt Nam phải nhập khẩu khoảng 1,3 triệu tấn điều thô.

Nhiều hệ lụy

Việc không chủ động được nguồn nguyên liệu đã mang tới nhiều rủi ro cho ngành xuất khẩu điều. Trước hết là rủi ro về giá cả. Theo một số DN chế biến điều, giá điều thô nhập khẩu về Việt Nam tiếp tục tăng.

Hồi tháng Năm vừa qua, giá điều thô nhập khẩu về tới nhà máy của một số công ty (cộng thêm các chi phí khác) đã vào khoảng 58.000 đồng/kg. Điều đó có nghĩa lợi nhuận của DN sẽ ít đi, chưa kể rủi ro khi xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ.

Cụ thể, hiện Hoa Kỳ đã áp dụng Đạo luật hiện đại hóa an toàn thực phẩm (FSMA), có hiệu lực từ tháng 6/2016. Luật này đòi hỏi các biện pháp phòng ngừa toàn diện mà không còn chỉ kiểm tra ở biên giới.

Trong đó, có đánh giá rủi ro của thực phẩm, dựa trên phân tích mối nguy hại và việc thực hiện của các nhà cung cấp an toàn, nhất là nguyên liệu sản xuất. Điều đó cho thấy, khi sử dụng điều thô nhập khẩu để chế biến nhân điều, DN sẽ gặp sẽ khăn vì phụ thuộc và khó kiểm soát nguyên liệu nhập khẩu.

Ngoài ra, còn một câu chuyện nữa là hiện nay, Campuchia là thị trường cung cấp nguyên liệu điều chủ lực cho Việt Nam. Tuy nhiên, ngoài bán điều thô cho Việt Nam, thời gian qua, Campuchia còn bán trực tiếp cho nhiều thương nhân Hàn Quốc, Trung Quốc.

Vì vậy, Vinacas lo ngại rằng Trung Quốc hiện là một trong ba thị trường xuất khẩu điều nhân chính của Việt Nam nhưng thời gian qua, có khá nhiều thương nhân Trung Quốc đã đến thẳng thủ phủ điều ở Bình Phước, Đồng Nai mua trực tiếp, đồng thời “dò la” công nghệ chế biến hạt điều của Việt Nam. Cho nên, có thể thời gian tới, Trung Quốc sẽ nhập khẩu công nghệ và nguyên liệu về nước họ để chế biến sản phẩm và bán ra thị trường nội địa.

Không chỉ lo ngại về thị trường xuất khẩu, nhiều khả năng các DN Trung Quốc sẽ đặt cơ sở chế biến ở Campuchia để tận dụng nguồn cung điều thô của quốc gia này nhằm thực hiện chiến lược “mua tận gốc, bán tận ngọn” thay vì phải mua của Việt Nam. Chưa kể, phía Campuchia cũng đang có động thái tăng năng suất chế biến điều xuất khẩu thay vì xuất khẩu điều thô.

Trong khi đó, cả nước hiện có 300.000ha điều nhưng hầu hết diện tích đều có năng suất kém do phân bố ở vùng sâu, vùng xa, nên chất lượng, sản lượng điều không cao, trung bình chỉ đạt khoảng 2 tấn/ha, trong khi những vùng trồng khá, nếu chăm sóc tốt năng suất có thể đạt tới 4 – 5 tấn/ha.

Vì vậy, theo ông Nguyễn Đức Mạnh, Trưởng phòng Cây Công nghiệp – Cây ăn quả (Cục Trồng trọt), để xây dựng vùng nguyên liệu cho ngành, trước hết các DN thu mua điều phải tăng cường hướng dẫn nông dân thâm canh, ghép, cải tạo vườn điều lớn tuổi để cải thiện chất lượng hạt điều…

Đồng thời DN chế biến điều cần đẩy mạnh hợp tác sản xuất, liên kết bốn nhà, tạo vùng nguyên liệu vững chắc trong nước.

Theo ông Nguyễn Đức Thanh, Chủ tịch Vinacas, để giải quyết bài toán nguyên liệu, ngành cần một bộ giống mới, rải vụ, thu hoạch nhiều lần trong năm, năng suất cao để giúp nông dân tránh được hiện tượng mưa trái mùa, biến đổi khí hậu và ứng phó được bệnh trên cây điều.

Thy Lê