Theo thống kê, tính đến đầu tháng 5/2016, giá trị xuất khẩu cá tra đạt hơn 435 triệu USD, tăng nhẹ 4% so với cùng kỳ 2015. Trong đó, thị trường Mỹ chiếm đến 22% giá trị xuất khẩu.

Riêng số liệu quý I/2016 từ Tổng cục Hải quan cho thấy xuất khẩu cá tra sang thị trường Mỹ đã đạt 28,69 nghìn tấn, kim ngạch đạt 79,20 triệu USD. Nếu xét về lượng xuất khẩu này, so với cùng kỳ năm ngoái, đã tăng đến 22,8%, chênh lệch khá lớn so với mức tăng về kim ngạch là 5,11%.

Cá tra thoát “tròng”?

Trước đó, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thuỷ sản (VASEP) từng lo ngại xuất khẩu cá tra của năm 2016 có khả năng sẽ tiếp tục giảm 5% so với năm ngoái (ước đạt 1,5 tỉ USD) do những vấn đề liên quan đến thuế bán phá giá và chương trình giám sát cá da trơn của Mỹ.

Vì vậy, với việc Thượng viện Mỹ thông qua Nghị quyết hủy bỏ Chương trình Giám sát cá da trơn, Bộ Công Thương Việt Nam đã bày tỏ sự hoan nghênh quyết định này, mặc dù Nghị quyết trên còn phải được Hạ viện Mỹ bỏ phiếu thông qua và được Tổng thống Obama ký ban hành thành luật.

Trên thực tế, theo Bộ Công Thương, tuy chưa có thống kê chi tiết về mức độ chi phí gia tăng đối với việc áp dụng Chương trình giám sát cá da trơn của Mỹ đối với cá tra và cá basa xuất khẩu của Việt Nam, nhưng các chi phí về tiếp đón cán bộ Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), chi phí thí nghiệm, kiểm tra mẫu, và các chi phí có liên quan là không hề nhỏ.

Bộ Công Thương cho biết, một số đánh giá sơ bộ cho thấy việc tuân thủ các quy định của USDA sẽ làm gia tăng ít nhất 10% giá thành sản phẩm cá tra xuất khẩu.

Giới phân tích cho biết USDA đã xây dựng cơ chế kiểm soát cá da trơn dựa trên các nguyên tắc kiểm soát thịt đỏ. Theo đó, USDA sẽ phải tiến hành điều tra hệ thống kiểm tra của nước xuất khẩu để xác định rằng hệ thống kiểm tra đó đảm bảo việc tuân thủ của các cơ sở nuôi trồng và sản xuất cá đối với các quy định hiện hành của Mỹ do USDA áp dụng.

Việc điều tra được tiến hành dựa trên 4 tiêu chí gồm năng lực quản lý, các quy định pháp luật về kiểm soát an toàn thực phẩm, hệ thống thực thi và giám sát, và kiểm tra định kỳ. Các tiêu chí trên sẽ đặt toàn bộ hệ thống pháp luật và thực thi liên quan của nước xuất khẩu dưới sự giám sát của USDA.

Xuất khẩu cá tra sang thị trường Mỹ trong quý I/2016 tăng đến 22,8% về lượng nhưng chỉ tăng 5,11% về kim ngạch

Khó đạt mọi tiêu chuẩn

Bộ Công thương nhận định, việc bị USDA đánh giá là không tuân thủ, mà đây là rủi ro cao, sẽ đẩy các cơ sở nuôi trồng và chế biến cá tra và basa của Việt Nam vào diện không thể xuất khẩu sản phẩm sang thị trường Mỹ.

Theo giới chuyên gia, việc dỡ bỏ Chương trình giám sát của USDA sẽ giúp cho các doanh nghiệp giảm chi phí trong xuất khẩu. Nhưng vấn đề đáng quan tâm hiện giờ là giá cá tra xuất khẩu cần được cải thiện.

Thực tế gần đây cho thấy, sự biến động lớn về giá cá tra xuất khẩu đã tạo ra những khó khăn cho người nuôi và nhà chế biến xuất khẩu đạt được sự thỏa thuận về giá trước khi thu hoạch.

Nhiều người đang hy vọng giá cá tra xuất khẩu sẽ được đẩy lên cao khi theo dự báo của Hiệp hội Cá tra Việt Nam, trong thời gian tới, cá tra nguyên liệu phục vụ chế biến xuất khẩu được dự báo là có thể rơi vào tình trạng khan hiếm (do sản lượng nuôi giảm).

Sản lượng thu hoạch cá tra 5 tháng đầu năm 2016 tại Đồng bằng sông Cửu Long ước đạt 358.500 tấn, giảm đến 7% so với cùng kỳ năm ngoái. Địa phương giảm mạnh nhất là An Giang (17%), Vĩnh Long (13%).

Hơn nữa, nhiều ý kiến lưu ý rằng các doanh nghiệp của Việt Nam cần phải cạnh tranh lành mạnh để tránh bị Mỹ áp thuế chống phá giá đối với cá tra như đã từng diễn ra.

Một vấn đề cố hữu, theo giới chuyên gia, chính sự đa dạng và phức tạp về các tiêu chuẩn từ các nhà nhập khẩu Mỹ là những thách thức đối với ngành hàng cá tra, đặc biệt là các nhà chế biến xuất khẩu. Chẳng hạn, đối với thị trường bán lẻ của Mỹ, tiêu chuẩn phổ biến là ACC (Aquaculture Certification Council). Còn như thị trường bán lẻ EU thì đòi hỏi Global GAP và ASC.

Mặc dù xu hướng hiện nay là các nhà chế biến xuất khẩu có trang trại nuôi riêng và không ngừng đầu tư để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, song rất khó để có thể đáp ứng được tất cả các tiêu chuẩn này.

Ngoài ra, theo Ts Nguyễn Thanh Tùng (Viện Kinh tế và Quy hoạch Thuỷ sản), vấn đề của ngành cá tra hiện giờ là ít các sản phẩm chế biến giá trị gia tăng khi hiện tại phần lớn các sản phẩm cá tra xuất khẩu dưới dạng phi lê đông lạnh.

Điều đáng nói, hiện có khoảng 291 cơ sở xuất khẩu cá tra nhưng có đến 2/3 trong số đó được xem là các cơ sở nhỏ với số lượng xuất khẩu dưới 1.000 tấn.

Ông Tùng cho biết sự phát triển của ngành hàng cá tra không có quy hoạch và không được kiểm soát. Kết quả của sự thiếu quy hoạch và tổ chức làm giảm thu hút đầu tư cũng như khó có thể kiểm soát được đối với sự phát triển của ngành hàng này.

Thế Vinh