Ngành giấy cả nước hiện có khoảng 1.000 DN nhưng số DN quy mô nhỏ chiếm tới 80%. Trong khi đó, khoảng 40% nhu cầu giấy công nghiệp phải nhập khẩu từ Trung Quốc, Indonesia, Thái Lan, Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản, trong đó thị trường Trung Quốc chiếm thị phần cao nhất, tới hơn 20% kim ngạch nhập khẩu.

"Cuộc chơi" của khối ngoại

Ông Vũ Ngọc Bảo, Tổng Thư ký Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam (VPPA), nhận định ngành giấy Việt Nam rất có tiềm năng nên các DN mới đổ vốn vào để đầu tư, nâng công suất hoạt động. Tuy nhiên, hiện nay, "sân chơi" của ngành giấy lại đang thuộc về số ít DN lớn, chủ yếu là các DN FDI.

Trong những DN sản xuất giấy hàng đầu Việt Nam, có thể kể đến công ty TNHH Giấy Vina Kraft – liên doanh giữa một công ty con của Tập đoàn bao bì SCG của Thái Lan và Rengo Company Limited của Nhật Bản. Hiện, chỉ riêng tại Bình Dương, Vina Kraft có 2 nhà máy với tổng công suất lên tới 500.000 tấn/năm.

Một nhà máy sản xuất giấy khác có công suất lớn thứ ba ở Việt Nam thuộc công ty TNHH Giấy Lee & Man Việt Nam (do Tập đoàn Lee & Man Paper Hong Kong – Trung Quốc làm chủ đầu tư với 100% vốn nước ngoài) ở Hậu Giang với công suất 420.000 tấn/năm, cũng có khả năng vận hành trong thời gian tới nếu đáp ứng được những điều kiện về môi trường.

Nhà máy giấy có công suất lớn thứ tư thuộc về một DN nội, đó là nhà máy của công ty Giấy Sài Gòn với công suất gần 400.000 tấn/năm.

Giới chuyên gia nhận định, trong tương lai gần, những nhà máy với dây chuyền sản xuất khoảng 10.000 – 20.000 tấn/năm sẽ bị đào thải dần vì không đủ công nghệ xử lý môi trường và cũng không thể chịu nổi mức xử phạt đã tăng lên rất cao, chưa nói tới năng lực cạnh tranh, chất lượng sản phẩm.

Có thể thấy "sân chơi" đang và sẽ thuộc về các DN lớn, có sự đầu tư bài bản (chủ yếu là DN FDI), còn những DN giấy trong nước vẫn tiếp tục phát triển nhưng sẽ chiếm lĩnh thị trường cấp thấp hơn.

Theo ông Bảo, năm 2017, sản lượng của các nhà máy giấy có vốn FDI đối với giấy làm bao bì đã chiếm 50% thị trường tại Việt Nam.

Vẫn còn cơ hội

Tuy các DN lớn, có vốn FDI đang chiếm ưu thế trên "sân chơi" ngành giấy, nhưng giới chuyên gia cũng cho biết thị trường giấy Việt Nam vẫn còn nhiều tiềm năng.

Theo ước tính, trong năm 2018, Việt Nam còn phải nhập khẩu khoảng 400.000 tấn giấy kraft (giấy tái sinh, dùng nhiều trong công nghiệp và Việt Nam chưa sản xuất được), cho dù công suất của hàng loạt dự án nhà máy sản xuất giấy trong nước sẽ vào khoảng 3 triệu tấn/năm.

Hơn nữa, với việc Trung Quốc siết chặt bảo vệ môi trường, đóng cửa hàng loạt nhà máy giấy vừa và nhỏ, chuyển dần sang nhập khẩu giấy… khiến nhu cầu thu mua giấy của nước này tăng mạnh, là điều kiện thuận lợi để các DN nội Việt Nam mở rộng quy mô.

Song song với việc hạn chế sản xuất giấy của Trung Quốc, các nhà máy sản xuất giấy lớn được dự đoán sẽ chuyển hướng đặt nhà máy tại Việt Nam, nhưng sản phẩm sẽ xuất khẩu sang Trung Quốc để bù đắp cho việc cắt giảm sản lượng, giúp tính cạnh tranh nội địa với những công ty giấy này sẽ không quá khốc liệt.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cũng cho biết, DN nội muốn cạnh tranh được trước hết phải đầu tư cải tiến công nghệ cũng như chủ động vùng nguyên liệu như việc công ty CP Tập đoàn Tân Mai – một trong những "ông lớn" của ngành giấy Việt Nam, mới đây đã chủ động đầu tư hơn 4.000 tỷ đồng để xây dựng thêm các nhà máy mới ở các địa bàn trọng điểm phía Nam.

Cụ thể, Tập đoàn Tân Mai đang triển khai xây dựng nhà máy bột giấy và giấy Tân Mai – Kon Tum với tổng mức đầu tư hơn 1.306 tỷ đồng, công suất 70.000 tấn bột BCTMP/năm, dự kiến đưa vào hoạt động năm 2020.

Một dự án khác là Nhà máy Giấy Tân Mai Miền Đông tại Long Thành, Đồng Nai, có tổng vốn đầu tư hơn 2.757 tỷ đồng, công suất 200.000 tấn giấy/năm sẽ hoạt động vào đầu năm 2020.

Bên cạnh xây dựng các nhà máy sản xuất giấy, Tập đoàn Tân Mai cũng đang chủ động vùng nguyên liệu dài hạn. Hiện, quỹ rừng và đất rừng do DN này quản lý lên đến hơn 31.105ha. Trong năm 2017, Tập đoàn Tân Mai đã trồng thêm hơn 542ha nguyên liệu, kế hoạch năm 2018 sẽ phát triển trồng rừng gần 2.000ha, khai thác rừng keo hơn 3.700ha và nuôi dưỡng rừng thông hơn 7.600ha.

Ông Trần Đức Thịnh, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Tân Mai, kỳ vọng chiến lược đầu tư vùng nguyên liệu giấy cùng nỗ lực xây dựng dây chuyền sản xuất này sẽ giúp tập đoàn có thể đẩy mạnh nội địa hóa thị phần giấy, cạnh tranh với các DN nước ngoài tại thị trường trong nước. Qua đó, giúp người tiêu dùng tiếp cận sản phẩm với giá rẻ hơn, khuyến khích ý thức bảo vệ môi trường và góp phần vào các chương trình trồng rừng, phủ xanh đất trống đồi trọc.

Hồng Nhung