Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng đã đến lúc việc đầu tư ra nước ngoài cần nghiêm túc, làm bài bản và có hỗ trợ để các doanh nghiệp (DN) Việt không chỉ là chiếc “thuyền thúng” đơn lẻ xa khơi, giữa đại dương đầy bão tố và may rủi.

Chưa có đột phá

Mới đây, Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ KH&ĐT) cho biết tháng 2/2018, cả nước có 13 dự án được cấp mới Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư ra nước ngoài với tổng vốn đầu tư bên Việt Nam là 89,89 triệu USD, có 3 dự án điều chỉnh vốn với tổng vốn đầu tư bên Việt Nam tăng thêm là 25,06 triệu USD.

Tính chung trong 2 tháng đầu năm 2018, tổng vốn đầu tư Việt Nam ra nước ngoài cấp mới và tăng thêm xấp xỉ đạt 115 triệu USD.

Theo Cục Đầu tư nước ngoài, trong 2 tháng đầu năm 2018, lĩnh vực tài chính ngân hàng dẫn đầu về vốn đầu tư của Việt Nam ra nước ngoài với tổng vốn đăng ký mới và tăng thêm là 105 triệu USD, chiếm tới 91,3% tổng vốn đầu tư.

Các dự án còn lại chủ yếu thuộc lĩnh vực bán buôn, bán lẻ với 7 dự án, tổng vốn đầu tư bên Việt Nam là 7,25 triệu USD, chiếm 6,3% tổng vốn đầu tư. Một số ít dự án thuộc lĩnh vực dịch vụ lưu trú ăn uống, dịch vụ lưu trú và hoạt động chuyên môn khoa học công nghệ và thông tin truyền thông.

Cục Đầu tư nước ngoài cho biết trong 2 tháng năm 2018, có 10 quốc gia mà Việt Nam đầu tư là Lào, Canada, Nhật Bản, Đức, Campuchia, New Zealand, Thái Lan, Trung Quốc, Belize, Myanmar.

Khi so sánh tổng số vốn đầu tư ra nước ngoài với tổng vốn thu hút đầu tư nước ngoài vào Việt Nam cho thấy sự chênh lệch rất lớn. Cụ thể, tổng vốn đăng ký cấp mới, tăng thêm và góp vốn mua cổ phần của NĐT nước ngoài trong 2 tháng đầu năm 2018 là 3,34 tỷ USD, cao hơn gần 30 lần con số đầu tư ra nước ngoài cùng thời điểm.

Trước đó, theo Bộ KH&ĐT, tính đến cuối năm 2016, tổng vốn đầu tư ra nước ngoài lũy kế của các DN Việt Nam khoảng 21,4 tỷ USD nhưng thực hiện chỉ khoảng 7 tỷ USD. 

Vì sao đến nay số vốn đầu tư ra nước ngoài vẫn rất ít? Lý giải điều này, Gs.Ts. Nguyễn Mại, Chủ tịch Hiệp hội DN Đầu tư nước ngoài (VAFIE), cho rằng năm 2017, mức thu nhập bình quân đầu người đạt 2.400 USD/người/năm của Việt Nam vẫn thấp hơn nhiều so với các nước khác, đồng thời dự trữ ngoại hối đạt hơn 53 tỷ USD, chưa phải dồi dào để tính đến chuyện đầu tư ra nước ngoài.

Đồng thời, muốn đầu tư cần phải có giai đoạn tích lũy vốn lớn, trong khi đó, DN Việt Nam hiện nay phần lớn là DN vừa và nhỏ, tập đoàn lớn không nhiều. Những tập đoàn lớn, có tiềm lực của Nhà nước đều đã đầu tư ra nước ngoài._

Đặc biệt, theo Chủ tịch VAFIE, đầu tư cần phải tỉnh táo, thất bại từ dự án đầu tư của ngành dầu khí là một bài học cần rút kinh nghiệm. “Nếu có tiền mà không lựa chọn đúng, tính toán đúng thì sẽ mất rất nhiều tiền. Con số đầu tư nhiều hay ít không quan trọng bằng hiệu quả thu lời”.

Theo ông Mại, NĐT nên chọn Lào, Campuchia, Myanmar – những nước có trình độ thấp hơn Việt Nam, có nhu cầu đầu tư vào các dự án như cao su, cà phê, trồng trọt, khoáng sản, dịch vụ, du lịch… – những lĩnh vực mà Việt Nam có thế mạnh.

Ông Mại dẫn chứng: Viettel thành công vì họ không cạnh tranh với “ông lớn” sản xuất điện thoại di động (Apple, Samsung) mà đi vào con đường thâm nhập thị trường viễn thông của những vùng nghèo, nước nghèo, giúp thiết lập mạng lưới hạ tầng cơ sở, giúp đỡ người nghèo mua điện thoại với giá thấp. FPT thành công vì biết lựa chọn thế mạnh sản xuất phần mềm của mình để nhảy vào các thị trường lớn như Nhật Bản, Singapore, Hàn Quốc.

“Tôi đã rất nhiều lần nói tới câu chuyện Samsung chọn Việt Nam, riêng công nhân Việt Nam làm bằng 80% năng suất lao động của Hàn Quốc nhưng chỉ hưởng lương bằng 1/4 so với lương mà Samsung phải trả cho người Hàn. Họ chọn Việt Nam vì thấy lợi thế này. Điều đó có nghĩa, muốn đầu tư ra nước ngoài, NĐT phải lựa chọn, tính toán, biết làm thế nào để đồng tiền sinh lời”, ông Mại dẫn chứng và nhấn mạnh.

Hoạt động “mang chuông đi đấm xứ người” đã có song vẫn lẻ tẻ, và có thể nói là chưa hiệu quả

Đừng để “cánh chim lẻ” xa khơi

Hội nhập đang là xu thế, khai thác thị trường các nước khác, đặc biệt là các ngành có lợi thế như thực phẩm, hoa quả và mỹ nghệ là điều cần phát huy. Tuy nhiên, không thể cứ “thuyền thúng”, “cánh chim lẻ” đi xa được.

Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Tổng Giám đốc Viettel, từng cho rằng các DN không nên mặc định suy nghĩ chờ công ty lớn mạnh rồi mới vươn ra thị trường nước ngoài, sự chần chừ đồng nghĩa với đánh mất nhiều cơ hội.

“Thị trường trong nước sẽ đến lúc bão hòa. Do vậy, thị trường nước ngoài mới là sân chơi lớn cho những DN muốn lớn mạnh. Khi đi ra bên ngoài, việc phải cạnh tranh với những DN lớn của thế giới giúp chúng ta học hỏi được nhiều điều và lớn nhanh hơn”, ông Hùng nói.

Theo Ts. Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, để có nhiều DN Việt kiếm được tiền ở nước ngoài, Chính phủ cần có những chính sách hỗ trợ. Những chính sách này có thể học hỏi từ các nước, như Hàn Quốc đã có lúc cam kết sẽ thưởng cho DN xuất khẩu được nhiều và các DN của họ đã hưởng ứng bằng cách hướng mạnh ra thị trường nước ngoài. Đồng quan điểm, ông Nguyễn Văn Toàn, Phó Chủ tịch VAFIE, cho biết nếu như trước đây, DN đầu tư ra nước ngoài riêng về pháp lý gặp rất nhiều khó khăn, phải hoàn thiện mấy chục thủ tục. 

Ví dụ như có DN đầu tư sang Lào, Caompuchia phải theo kiểu đầu tư “chui”. Tuy nhiên, gần đây, những điều này đã hạn chế bởi họ hiểu luật hơn và chính sách của Việt Nam và các nước đến nay chi tiết hóa hơn nhiều, có nghị định, thông tư hướng dẫn đầu tư ra nước ngoài.

Tuy nhiên, ông Toàn cũng nêu vấn đề hiện nay, Bộ KH&ĐT chưa có cơ quan chuyên trách hướng dẫn chi tiết, cung cấp thông tin cho các NĐT ra nước ngoài.

“Sắp tới, cơ quan nhà nước cần bảng thông tin chi tiết về thị trường. Lấy từ chính quan hệ của cơ quan công quyền, cán bộ thường trú, đại sứ quán, cơ quan ngoại giao của Việt Nam ở nước ngoài. Hiện cơ quan nhà nuớc đang làm nhưng cũng chưa làm thường xuyên”, ông Toàn khuyến nghị.

Theo các chuyên gia, hội nhập đang tạo ra thời cơ thuận lợi cho hoạt động đầu tư ra nước ngoài của Việt Nam. Đến năm 2020, khi các hiệp định thương mại tự do quan trọng mà Việt Nam đang tiến hành đàm phán chính thức có hiệu lực, Việt Nam sẽ là một trong 55 nền kinh tế hội nhập mạnh mẽ nhất.

Vì vậy, các DN trong nước ngày càng lớn mạnh nên nhu cầu đầu tư ra bên ngoài cũng tăng hơn. Trong bối cảnh này, đây là cơ hội để nghiên cứu thúc đẩy hơn tác đầu tư, không chỉ với các nước có trình độ tương đương Việt Nam mà còn ở các nước phát triển.

Lê Thúy