Theo ông Nguyễn Nhân Quảng - Chuyên gia quản lý lưu vực sông, có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng hạ lưu vực Mekong nói chung và ĐBSCL của Việt Nam nói riêng hạn hán, trong đó có tác động của El Nino cực đoan diễn ra trên diện rộng và những tác động tích lũy của các dự án phát triển ở vùng thượng lưu sông Mekong.

Bên cạnh hệ thống thủy điện công suất lớn của Trung Quốc ở đầu nguồn (Lan Thương) và 12 đập thủy điện dự kiến, hoặc đang được xây dựng trên dòng chính, các kế hoạch chuyển nước sông Mekong để mở rộng canh tác nông nghiệp của các quốc gia trong khu vực cũng đang dần triển khai.

Việt Nam ở vị trí bất lợi

Lưu vực sông Mekong có diện tích khoảng 795.000 km2, với tổng dung lượng nước hàng năm là khoảng 475 tỷ m3. Tuy nhiên, lượng nước phân bố không đều theo không gian và thời gian. Trong tổng lượng nước hàng năm, Trung Quốc chiếm 16%, Myanmar 2%, Lào 35%, Thái Lan 18%, Campuchia 8% và Việt Nam 11%. Do ảnh hưởng của gió mùa Tây Nam, dòng chảy trong lưu vực có sự khác biệt đáng kể trong mùa mưa và mùa khô.

Nông nghiệp là ngành sử dụng nước chủ yếu trong hạ lưu Mekong hiện nay và được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng trong những thập kỷ tới. Hiện trong hạ lưu vực có khoảng 11.420 dự án tưới đang hoạt động, tới cho khoảng 4 triệu ha, trong đó 87% tưới cho lúa vụ mùa mưa, chủ yếu là tưới bổ sung khi lượng mưa không đủ, 31% tưới lúa trong mùa khô và 15% tưới cho các cây trồng khác.

Ở Việt Nam, do hệ thống thủy lợi khá phát triển nên nhiều nơi canh tác được 2 vụ/năm trong đó ở một số nơi canh tác được 3 vụ/năm và thậm chí 7 vụ/2 năm. Diện tích hàng năm được tưới khoảng 1,9 triệu ha chiếm khoảng 48% tổng diện tích đất được tưới ở hạ lưu vực Mekong.

Một đập thủy điện trên thượng nguồn Mekong

Các diện tích canh tác trong mùa mưa, mùa khô, vụ ba và cả các cây trồng khác lúa của Việt Nam là lớn nhất so với các nước khác. Tại ĐBSCL, việc mở rộng thêm diện tích lúa được tưới bị hạn chế cũng như các khó khăn do các yếu tố môi trường như xâm nhập mặn, đất nhiễm phèn.

Đầu năm 2016, Thái Lan khởi động việc bơm nước tại các tỉnh Nong Khai và Loei. Tuy nhiên, đây mới chỉ là các trạm bơm nhỏ trong kế hoạch chuyển nước quy mô lớn hơn rất nhiều dự kiến được triển khai trong thời gian tới. Có nhiều dấu hiệu cho thấy Thái Lan đang khởi động lại việc xem xét các dự án quy mô lớn chuyển nước sông Mekong sang lưu vực khác. Trong khi đó, Campuchia cũng đang ráo riết đầu tư vào các dự án tưới tiêu theo hướng lấy nước, hoặc giữ nước từ sông Mekong nhằm phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Lào đang đặt kế hoạch đầy tham vọng tăng diện tích tưới cho các cây trồng khác trên vùng cao lên 240% và cho tưới lúa trong mùa khô lên 460% với tổng diện tích được tưới là 213.062 ha (theo kịch bản đến năm 2030).

Ông Nguyễn Hồng Toàn - Chuyên gia Ủy ban sông Mekong Việt Nam, khẳng định trong lưu vực sông Mekong, chúng ta ở vị trí bất lợi. Tháng Tư là mùa cạn kiệt nhất ĐBSCL, nếu các quốc gia Thái Lan, Campuchia chuyển nước vào đúng thời điểm này, chúng ta sẽ gặp thiệt hại lớn.

Chuyển nước khiến lũ giảm bớt

Theo các chuyên gia, các tác động tới hạ lưu nếu tất cả các dòng nhánh bên bờ hữu sông Mekong thuộc Thái Lan đều có các cống, trạm bơm lấy nước chuyển vào trữ trong các vùng hồ chứa, cùng với các dự án tương tự ở Campuchia, lượng nước lũ về ĐBSCL của Việt Nam sẽ giảm bớt.

Lượng nước lũ giảm bớt cộng với tác động làm thay đổi chế độ dòng chảy lũ do việc tích nước và vận hành các đập thủy điện trên thượng lưu, hiện tượng lũ lớn hay “lũ đẹp” thường thấy trước đây ở ĐBSCL vì thế nay ít xuất hiện.

Ngoài lượng nước, lượng phù sa chắc chắn cũng sẽ bị suy giảm. Tác dụng thau chua, rửa phèn, bồi bổ phù sa cho các diện tích canh tác ở ĐBSCL sẽ bị ảnh hưởng. Các tác động này cộng với các tác động do các đập thủy điện gây ra sẽ là đáng kể, đặc biệt là thay đổi chế độ dòng chảy mùa mưa, lũ và các tác động tới hệ sinh thái môi trường thủy sinh, các loài cá.

Các chuyên gia khuyến nghị, cần tiếp tục thu thập thông tin, đưa ra các kiến nghị thỏa đáng với các cơ quan chức năng, trên cơ sở đó có các đối sách kịp thời bảo vệ quyền lợi của ta ở ĐBSCL. Các cơ quan hữu quan trong các thể chế hợp tác Mekong khu vực, nhất là Ủy hội sông Mekong, cần chủ động nắm bắt thông tin, yêu cầu các nước thành viên tuân thủ các quy định của Hiệp hội Mekong đối với các dự án lấy chuyển nước.

Ngoài ra, cần nghiên cứu thêm các giải pháp hợp tác thích hợp khác như bố trí, thay đổi cơ cấu cây trồng thích hợp tiêu hao ít nước và thích hợp với các vùng đất khác nhau. Cần chia sẻ thông tin đầy đủ, minh bạch và kịp thời tới người dân sống tại các vùng bị ảnh hưởng, kể cả tổ chức các khóa nâng cao nhận thức, hướng dẫn cách tiếp nhận xử lý thông tin.

Thu Hường