Ts. Dương Đình Giám - Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, phân tích: Việt Nam đang trong thời kỳ “dư lợi dân số” hay “dân số vàng”, với hơn 50% dân số trong độ tuổi lao động. Xét về số lượng, Việt Nam dường như có lợi thế về lao động. Tuy nhiên, chất lượng lao động thông qua trình độ chuyên môn kỹ thuật được đào tạo cho thấy đây là vấn đề đáng lo ngại.

Bất hợp lý trình độ lao động

Các con số thống kê cho thấy, tỷ lệ lao động đã qua đào tạo của ngành chế biến, chế tạo rất thấp (17,7%), giảm so với năm 2013 (18,3%) có thể là một trong các nguyên nhân chính khiến sản phẩm công nghiệp chủ yếu là gia công. Nhìn chung, trình độ lao động công nghiệp vẫn ở mức thấp và tỷ lệ phân bố trình độ đào tạo mất cân đối.

Đồng thời, kết quả của một số cuộc khảo sát, nghiên cứu của các tổ chức trong và ngoài nước cùng cho kết quả chung: Hầu hết các DN được khảo sát đã không hài lòng với chất lượng giáo dục và kỹ năng của nhân viên, đặc biệt là kỹ sư và kỹ thuật viên.

Không chỉ thiếu về kiến thức chuyên môn, các lao động Việt Nam còn yếu về kỹ năng giải quyết vấn đề, lãnh đạo và giao tiếp. Với thực trạng như vậy, lợi thế về chi phí nhân công thấp tại Việt Nam đang dần mất đi sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài.

Trong khi đó, ông Đào Quang Vinh - Viện trưởng Viện Khoa học và Xã hội, cho biết tỷ lệ lao động qua đào tạo trong ngành công nghiệp hiện nay chỉ chiếm 18,1% (năm 2015).

Cơ cấu lao động theo cấp trình độ còn nhiều bất cập và ngày càng trầm trọng. Tương quan giữa lao động có trình độ đại học trở lên, cao đẳng, trung cấp, sơ cấp năm 2005 là 1, 0,44, 1,83 và 1,04. Đến năm 2015, quan hệ này là 1, 0,35, 0,63, 0,38 và hậu quả là sự thiếu hụt rõ ràng lao động có kỹ năng thực hành, thiếu trầm trọng công nhân kỹ thuật bậc cao.

Thực tế, các DN đang rất khó khăn trong tuyển dụng lao động có chuyên môn phù hợp. Nghiên cứu của Viện Khoa học và Các vấn đề xã hội (ILSSA) năm 2016 cho thấy, hơn 91% DN gặp khó khăn trong tuyển dụng lao động có kỹ thuật.
Lý do phổ biến nhất là trên địa bàn không có đủ lao động kỹ thuật (47,62%); tiếp đến là lao động có kỹ thuật không đáp ứng yêu cầu của DN về kỹ năng nghề nghiệp và kỹ năng làm việc khác (38,1%) hay do mức lương DN trả chưa đáp ứng yêu cầu của lao động (10%).

Ngoài ra, tình trạng thiếu nhân lực chuyên môn kỹ thuật cao còn vì thiếu sự hấp dẫn của tiền lương và điều kiện làm việc, lao động trình độ cao sẽ tìm cơ hội việc làm tốt hơn ở nước ngoài.

Một trong những nguyên nhân, theo ông Vinh, là thiếu sự gắn kết với nhu cầu của thị trường lao động trong công tác đào tạo, dẫn tới tình trạng song hành của vấn đề vừa thừa lại vừa thiếu nguồn nhân lực cho phát triển công nghiệp. Tỷ lệ thất nghiệp cao của nhóm có trình độ đại học, cao đẳng và trung học chuyên nghiệp đã phần nào phản ánh thực trạng này.

Công nhân kỹ thuật bậc cao đang thiếu trầm trọng

Ý tưởng đào tạo đại học 2 năm?

Cụ thể, năm 2016, có trên 200.000 lao động có trình độ đại học bị thất nghiệp. Thậm chí, một số người có trình độ đại học đã phải đi làm những công việc giản đơn.

Cũng theo nghiên cứu ILSSA, 2016 gần 40% số DN không hợp tác với các cơ sở đào tạo và 22% có hợp tác nhưng không thường xuyên. Chỉ có 20% số DN có hợp tác thường xuyên với các cơ sở đào tạo, song phương thức hợp tác chủ yếu là hỗ trợ và tiếp nhận học viên thực tập còn các hình thức khác như cùng xây dựng chương trình đào tạo hay gửi lao động đến cơ sở đào tạo rất hạn chế. Về nguyên nhân, nhiều doanh nghiệp cho rằng các cơ sở đào tạo chưa đáp ứng được yêu cầu của DN.

Mới đây, trong một hội thảo quốc tế về công nghiệp, Gs. Trần Văn Thọ - Đại học Waseda Nhật Bản, đã đề xuất: Việt Nam nên xây dựng mô hình đại học đào tạo 2 năm. Ông Thọ lý giải, thực tế Việt Nam đang có khoảng khoảng 2.450 trường đại học, cao đẳng, cao đẳng nghề và các trung tâm dạy nghề cho đến cấp huyện. Tuy nhiên, các nhà tuyển dụng đang đánh giá là hệ thống trường mới chỉ hoành tráng về quy mô, mà kém về chất lượng. Sinh viên được đào tạo ra không đáp ứng được nhu cầu của thị trường.

Đồng quan điểm, ông Jonathan Dunn - Trưởng Đại diện Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), cũng cho rằng việc đào tạo đại học trong 2 năm sẽ giúp cho Việt Nam có một nguồn nhân lực dồi dào, đủ sức để đẩy nhanh tốc độ công nghiệp hóa.
“Nếu các bạn trẻ được đào tạo tốt ở cấp 2, cấp 3 rồi thì khi học chỉ cần 2 năm là đủ, không nên bỏ lỡ cơ hội để đón đầu về mặt công nghệ trong công nghiệp”, ông Jonathan Dunn nêu quan điểm.

Thy Lê