Rào cản tiêu chuẩn, thiếu hụt dữ liệu cùng năng lực nội tại hạn chế khiến dòng tài chính bền vững chưa thể thẩm thấu sâu vào khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Rào cản từ những hồ sơ tín dụng "trắng"

Thực tế cho thấy, dòng tiền chuyển đổi xanh đang có sự phân hóa mạnh mẽ, phần lớn vẫn tập trung vào các dự án nông nghiệp quy mô lớn, năng lượng tái tạo - những lĩnh vực có mô hình hoạt động rõ ràng, dễ thẩm định. Ngược lại, hầu hết doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) đứng ngoài dòng chảy này do thiếu hụt nguồn lực đầu tư cho hệ thống quản trị, quy trình vận hành lẫn tiêu chí xác định dự án xanh.

Thống kê của Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV) cho thấy gần 80% doanh nghiệp nhỏ, vừa chưa từng có lịch sử tiếp cận tín dụng ngân hàng. Khi bước vào cuộc chơi "xanh hóa", rào cản càng trở nên khắc nghiệt. 

Áp lực này không chỉ dừng lại ở bài toán vốn mà còn đến từ các quy định pháp lý khắt khe. Tại hội nghị đối thoại doanh nghiệp và chính quyền thành phố trong lĩnh vực ngân hàng tổ chức ở TPHCM mới đây, đại diện Công ty TNHH Phát triển Cơ sở Hạ tầng Công nghiệp Tân Tập (KBC), trụ sở tỉnh Tây Ninh, phản ánh các doanh nghiệp phát triển khu công nghiệp đang chịu sức ép cực lớn về đầu tư hạ tầng xanh, xử lý nước thải, năng lượng tái tạo để đáp ứng yêu cầu từ nhà đầu tư quốc tế.

Trong bối cảnh các quy chuẩn về phát thải carbon, tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) ngày càng siết chặt, doanh nghiệp kiến nghị ngành ngân hàng cần có cơ chế ưu tiên cấp vốn với lãi suất ưu đãi, thời hạn dài hơn cùng thủ tục thẩm định đơn giản hóa.

Đồng quan điểm về sự lúng túng của nội lực doanh nghiệp, ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Xanh TP.HCM (HGBA), tiết lộ có đến 90% doanh nghiệp Việt Nam chưa xây dựng chiến lược chuyển đổi xanh rõ ràng. Cuộc chơi toàn cầu đã thay đổi khi ưu thế không còn nằm ở giá thành hay quy mô gia công mà dựa trên lộ trình tiến tới Net Zero. Những rào cản như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU, hay các tiêu chuẩn xanh sắp áp dụng tại Mỹ, Nhật Bản trong giai đoạn 2026-2027 đang tạo nên "cơn sang chấn" cho các ngành hàng xuất khẩu.

Ông Phạm Văn Việt, Phó chủ tịch Hội Dệt may Thêu đan TP.HCM (AGTEK), dùng cụm từ "xanh hóa giữa tâm bão" để mô tả tình cảnh hiện tại: Doanh nghiệp vừa phải đối mặt với chi phí vận tải tăng cao, vừa phải dồn lực đầu tư để đáp ứng hộ chiếu sản phẩm (DPP) cùng các tiêu chuẩn bền vững từ phía EU. Thiếu vốn, thiếu dữ liệu phát thải, thiếu nhân lực chuyên môn ESG khiến lộ trình này trở nên xa vời với đa số đơn vị.

Quy mô vốn tăng nhưng tỷ trọng còn khiêm tốn

Về phía ngành ngân hàng, bà Trần Thị Ngọc Liên, Phó giám đốc Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Khu vực 2,khẳng định cơ quan quản lý đã có nhiều chỉ đạo cụ thể nhằm ưu tiên nguồn vốn cho dự án xanh.

Dòng vốn xanh tại Việt Nam đang chứng kiến sự tăng trưởng mạnh mẽ về quy mô lẫn số lượng định chế tham gia. Số liệu từ Ngân hàng Nhà nước chỉ ra: tính đến quý I/2026, tổng dư nợ tín dụng xanh đạt 828.000 tỷ đồng, tăng gấp 4,6 lần so với năm 2017. Dù duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân trên 20%/năm, nhưng một thực tế đáng lưu tâm là tuy tăng trưởng mạnh về số tuyệt đối nhưng tín dụng xanh hiện chỉ chiếm khoảng 4,3% tổng dư nợ toàn nền kinh tế. Điều này cho thấy tiềm năng khai phá dòng vốn xanh vẫn còn rất rộng mở nhưng chưa được tận dụng triệt để do những vướng mắc về cơ chế xác nhận dự án.

Từ tháng 6/2026, doanh nghiệp có thể tự đánh giá ESG để vay vốn xanh

Nguồn vốn xanh quốc tế đã sẵn sàng, vì sao vẫn khó 'hút'?

Các ngân hàng thương mại lớn như Vietcombank hay BIDV cũng đang nỗ lực đẩy mạnh mảng tài chính này. Đại diện Vietcombank chia sẻ, danh mục tài trợ dự án bền vững của ngân hàng đã đạt gần 50.000 tỷ đồng, tăng gần 4 lần trong 5 năm qua. Trong khi đó, đại diện BIDV thông tin, ngân hàng đang triển khai các gói cấp vốn với lãi suất thấp hơn thông thường từ 1% đến 2%/năm. Dù vậy, các nhà băng đều thừa nhận việc thẩm định vẫn dựa trên các tiêu chí rất khắt khe.

Một khía cạnh khác khiến doanh nghiệp thất bại trong việc tìm kiếm vốn xanh là sự thiếu minh bạch trong báo cáo dữ liệu. Bà Hoàng Thị Diệu Thúy, Giám đốc quan hệ khách hàng cấp cao, Khối Khách hàng Doanh nghiệp, Định chế Tài chính, Ngân hàng HSBC Việt Nam, cho rằng doanh nghiệp cần cái nhìn đa dạng về công cụ tài chính, không chỉ bó hẹp ở khoản vay dài hạn. Tuy nhiên, nút thắt lớn nhất nằm ở tính minh bạch. 

Khảo sát từ HSBC cho thấy 82% doanh nghiệp Việt Nam đã thu thập dữ liệu ESG, song chỉ khoảng 1/3 sử dụng chứng nhận từ bên thứ ba. Đại diện HSBC Việt Nam cảnh báo việc thiếu chứng nhận từ các đơn vị độc lập sẽ làm tăng rủi ro "tẩy xanh" (greenwashing), khiến các ngân hàng thận trọng hơn khi cấp vốn. Để dòng vốn bền vững trở thành một phần của kế hoạch kinh doanh, doanh nghiệp cần hiểu rằng vốn xanh không chỉ là những khoản vay dài hạn cho dự án lớn, mà còn bao gồm nhiều công cụ tài chính đa dạng cho vốn lưu động, thiết bị hay hạ tầng năng lượng. 

“Việc minh bạch thông tin và truy xuất nguồn gốc chính là tấm hộ chiếu để doanh nghiệp bước vào chuỗi cung ứng toàn cầu”, bà Thuý nhấn mạnh.

Dù các ngân hàng sẵn sàng nguồn lực, việc khơi thông dòng vốn vẫn chờ đợi những hướng dẫn chi tiết hơn từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường về cơ quan xác nhận dự án thuộc danh mục phân loại xanh. Theo bà Trần Thị Ngọc Liên, đây chính là căn cứ pháp lý quan trọng để doanh nghiệp được thụ hưởng các chính sách hỗ trợ lãi suất 2% theo Nghị quyết số 139 của Chính phủ, giúp tài chính bền vững thực sự trở thành đòn bẩy cho nền kinh tế.

Huyền Anh